Fəlsəfə Sahəsi
Metafizika
Reallığın ən dərin təbiəti ilə məşğul olan sahə. Mövcudluq nədir? Zaman nədir? Azad iradə varmı? Fəlsəfənin ən fundamental sualları.
Metafizika reallığın ən fundamental təbiəti ilə məşğul olan sahədir. Adı Aristotelin əsərlərinin təsnifindən gəlir: "Fizikadan sonra" (ta meta ta physika). Fizika cisimləri öyrənir, metafizika isə mövcudluğun özünü.
Əsas Suallar
Ontologiya: Mövcud olmaq nə deməkdir? Ədədlər mövcuddurmu? Düşüncələr mövcuddurmu? İdealistlər ideyaların daha real olduğunu, materialistlər yalnız maddənin mövcud olduğunu iddia edir.
Kosmologiya: Kainat niyə var? Heç nə əvəzinə niyə bir şey mövcuddur? Leibniz bunu fəlsəfənin ən fundamental sualı adlandırdı.
Azad iradə: İnsan qərarlarını həqiqətən özü verirmi, yoxsa hər şey fizika qanunları ilə əvvəlcədən müəyyən edilib? Bu sual etika üçün həlledicidir: azad iradə yoxdursa, məsuliyyət mümkündürmü?
Substansiya Mübahisəsi
Dekart "dualizm" dedi: iki substansiya var, zehin və bədən. Spinoza "monizm" dedi: yalnız bir substansiya var. Materialistlər yalnız maddənin real olduğunu iddia etdi.
Bu mübahisə bu gün süni intellekt sahəsində yeni formada qayıdıb: kompüter düşünə bilərmi? Şüur sadəcə neyronların fəaliyyətidirmi? "Çin Otağı" düşüncə eksperimenti bu sualın ən gözəl ifadəsidir.
Metafizika Öldümü?
20-ci əsrdə məntiqi pozitivistlər metafizikanı "mənasız" elan etdilər: yoxlanıla bilməyən iddia elmi deyil. Amma metafizika sağ qaldı. Çünki elm özü metafizik fərziyyələr üzərində qurulub. "Təbiət qanunları mövcuddur" fikri metafizik bir inamdır. Fizika atomları ölçür, amma "mövcudluq nədir?" sualını vermir. Bu sual hələ də fəlsəfənin öhdəsindədir.