Epistemologiya

Epistemologiya (yunanca "episteme", bilik + "logos", elm) biliyin təbiəti, mənbəyi və hüdudları ilə məşğul olan sahədir. Sadə dillə: biz nəyi bilirik, nəyi bilmirik, biliyin özü nədir?

Biliyin Klassik Tərifi

Platon biliyi belə təyin etdi: bilik əsaslandırılmış doğru inamdır. Üç şərt lazımdır: 1) sən buna inanmalısan, 2) bu doğru olmalıdır, 3) niyə doğru olduğuna dair əsasın olmalıdır.

Bu tərif 2400 ildir dayandı. Amma 1963-cü ildə Edmund Gettier qısa bir məqalə ilə göstərdi ki, bu üç şərt bəzən yetərli deyil: əsaslandırılmış doğru inamın ola bilər, amma bu hələ bilik olmasın ("Gettier problemləri").

Ağıl vs Təcrübə

Epistemologiyanın əsas sualı: bilik haradan gəlir? Rasionalistlər (Dekart, Spinoza) deyirdi ki, ağıldan. Empiristlər (Lokk, Yum) deyirdi ki, təcrübədən.

Kant hər ikisini birləşdirdi: bilik üçün həm təcrübə (material), həm də ağlın strukturları (forma) lazımdır. Biz dünyanı "olduğu kimi" görmürük, ağlımızın filtrlərindən keçmiş halda görürük.

Skeptisizm

Biliyin mümkünlüyünə şübhə edən mövqe, skeptisizm, epistemologiyanın daimi yoldaşıdır. Antik Pirron da, müasir Dekart da eyni sualı verdi: "Biz həqiqətən nəsə bilirikmi?" Bu sual narahat edicidir, amma vacibdir: bizi daha diqqətli düşünməyə, inanclarımızı sorğulamağa məcbur edir.