Rasionalizm

Rasionalizm biliyin əsas mənbəyinin hiss orqanları deyil, ağıl olduğunu müdafiə edən fəlsəfi mövqedir. Rasionalistlərə görə bəzi həqiqətləri biz təcrübəsiz, sırf düşünməklə kəşf edə bilərik.

Dekartın Şübhəsi

Rene Dekart rasionalizmin atası sayılır. O, hər şeydən şübhə etməyə başladı: hisslərim məni aldada bilər, bəlkə yuxu görürəm, bəlkə pis bir cin beynimi aldadır. Amma bir şeydən şübhə edə bilmədi: "Düşünürəm, deməli varam" (Cogito, ergo sum). Çünki şübhə edən bir varlıq mütləq mövcud olmalıdır.

Dekart bu təməl üzərində bütün bilik sistemini sıfırdan yenidən qurdu və müasir fəlsəfənin əsasını qoydu.

Anadangəlmə İdeyalar

Rasionalistlər hesab edirdi ki, bəzi ideyalar doğuşdan beynimizdə var. Riyazi həqiqətlər (2+2=4), məntiqi prinsiplər (bir şey eyni anda həm doğru, həm yalan ola bilməz) bunları heç kim bizə "öyrətmir", hiss orqanlarımızla "görmürük". Onlar ağlın öz strukturunda mövcuddur.

Spinoza bütün kainatı bir substansiya (Tanrı/Təbiət) kimi gördü və bunu riyazi üsulla sübut etməyə çalışdı. Leibniz isə "monadalar" nəzəriyyəsi ilə reallığın rasional strukturunu göstərməyə çalışdı.

Rasionalizm vs Empirizm

Rasionalizmin əsas rəqibi empirizmdir. Empiristlər (Lokk, Yum, Berkli) deyirdi ki, ağıl boş lövhədir, bütün bilik təcrübədən gəlir. Bu iki məktəb arasındakı mübarizə epistemologiyanın əsas mübahisəsini təşkil edir.

İmmanuel Kant sonradan hər ikisini birləşdirməyə çalışdı: bilik üçün həm təcrübə, həm də ağlın əvvəlcədən mövcud strukturları lazımdır.