Baruch (Benedictus) Spinoza
„Azadlıq zərurətin dərkidir.“
Bioqrafiya
Tanrı ilə təbiəti eyniləşdirən panteist filosof. Amsterdamda portuqaliyalı yəhudi ailəsində doğulub, 23 yaşında sinaqoqdan çıxarılıb (herem) - radikal fikirlərinə görə. Linza cilalamaqla dolanıb, amma fəlsəfə tarixinin ən orijinal sistemlərindən birini qurub. 'Etika' əsərini həndəsi sübut metodu ilə yazıb - aksiomlar, teoremlar və sübutlarla. Hər şeyin zəruri olduğunu, azad iradənin illüziya olduğunu müdafiə edib. Siyasi azadlıq, düşüncə azadlığı və dini tolerantlığın erkən müdafiəçilərindən olub.
Təsiri
Panteizm, determinizm və müasir sekulyar dünyagörüşünün əsasını qoyub. Alman romantikləri (Goethe, Şellinq), Hegel, Marks, Einstein və Delöz onu dərin hörmətlə anıblar. Einstein 'Spinozanın Tanrısına inanıram' demişdi. Müasir neyroelm onun emosiya nəzəriyyəsinə yenidən maraq göstərir.
Əsas İdeyalar
- Deus sive Natura - Tanrı, yəni təbiət (panteizm)
- Substansiya birdir - kainatda tək bir reallıq var (monizm)
- Azad iradə illüziyadır - hər şey zəruridir (determinizm)
- Conatus - hər varlığın mövcudiyyətini qorumaq cəhdi
- Üç bilik növü: hissi, rasional və intuitiv
- Emosiyalar adekvat və qeyri-adekvat ideyaların nəticəsidir
Əsərləri
Əlaqəli Terminlər
Hər hadisənin əvvəlki səbəblərlə müəyyən olunduğu görüş
Varlığın təbiəti, reallığın strukturu haqqında elm
Yalnız bir növ substansiyanın olduğu görüş
Bilginin əsas mənbəyinin ağıl olduğu görüş
Özlüyündə mövcud olan, başqa şeyə ehtiyacı olmayan varlıq
Rene Dekartın fikirlərinə əsaslanan, rasionalizm və dualizmi mərkəzə qoyan fəlsəfi sistem
Şüurun (yaxud şüura bənzər keyfiyyətin) kainatın fundamental və hər yerdə olan bir xüsusiyyəti olduğunu irəli sürən baxış
Tanrı ilə kainatın (təbiətin) tamamilə eyni və bir olduğunu iddia edən fəlsəfi görüş
Dövlətin, qanunların və cəmiyyət institutlarının dini inanc və doktrinalardan tamamilə müstəqil olması prinsipi