Fəlsəfi Məktəb
Ekzistensializm
İnsanın əvvəlcə mövcud olduğunu, sonra özünü yaratdığını müdafiə edən, hər kəsin öz mənasını özünün tapmalı olduğunu söyləyən cərəyan.
Ekzistensializm 19-cu əsrdə Soren Kirkeqorun əsərləri ilə toxumları səpilmiş, 20-ci əsrdə, xüsusilə İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Fransada tam formalaşmış fəlsəfi cərəyandır. Müharibənin dəhşətləri insanları "nəyə görə yaşayırıq?" sualı ilə üz-üzə qoydu. Ekzistensializm bu suala cavab axtardı.
Varlıq Mahiyyətdən Əvvəl Gəlir
Jan-Pol Sartr cərəyanın əsas prinsipini bir cümlədə ifadə etdi: "Varlıq mahiyyətdən əvvəl gəlir." Yəni insan əvvəlcə dünyaya gəlir, mövcud olur, sonra isə özünü müəyyənləşdirir. Əvvəlcədən verilmiş heç bir "insan təbiəti" yoxdur. Sən nəsən, bunu öz seçimlərinlə yaradırsan.
Bu fikir həm azadedici, həm də ağırdır. Sartr bunu "azadlığa məhkumluq" adlandırdı. Sən azadsan, amma hər seçiminin bütün məsuliyyəti sənin çiyinlərindədir. Heç kimi günahlandıra bilməzsən.
Absurd və Üsyan
Albert Kamyu başqa bir tərəfi açdı: absurd. İnsan məna axtarır, kainat isə sükutla cavab verir. Bu ziddiyyət absurddur. Kamyu "Sizif Mifi"ndə yazdı ki, Sizifi xoşbəxt təsəvvür etmək lazımdır, çünki daşı dağa qaldırmağın özü ona məqsəd verir.
Autentiklik
Martin Haydeger "autentik varlıq" anlayışını ortaya qoydu. İnsanların çoxu kütlənin içində ərimiş, başqalarının gözləntilərinə uyğun, öz ölümündən qaçan bir həyat yaşayır. Haydeger bunu "həqiqi olmayan mövcudluq" adlandırdı. Autentik yaşamaq isə öz sonluluğunu qəbul edib, öz seçimlərini cəsarətlə etmək deməkdir.
Simon de Bovuar ekzistensializmi feminizmlə birləşdirdi. "İkinci Cins"də göstərdi ki, qadının "mahiyyəti" cəmiyyətin uydurmasıdır. Qadın da azad fərd olaraq öz varlığını qurmalıdır.
Nihilizmdən Fərqi
Nihilizm "heç nəyin mənası yoxdur" deyib dayanır. Ekzistensializm isə eyni nöqtədən başlayır, amma fərqli nəticəyə gəlir: "Verilmiş məna yoxdur, amma sən onu yarada bilərsən." Bu ümidsizlik deyil, məsuliyyət fəlsəfəsidir.