Sokrat və Platon: Sual və İdeyalar

Sokrat: Oyunu dəyişdirən adam

Ötən həftə fəlsəfənin nə olduğunu və ilk filosofların kainatın mənşəyini necə araşdırdığını öyrəndik. Fales, Heraklit, Parmenid – bu mütəfəkkirlərin hamısının diqqəti təbiətə yönəlmişdi. Lakin bir nəfər fəlsəfənin istiqamətini köklü şəkildə dəyişdirdi: o, diqqəti göylərdən yerə, təbiətdən insanın özünə istiqamətləndirdi.

Bu adam Sokrat idi (e.ə. 469-399). Tarixçilər ondan öncə və sonra olaraq xətt çəkdilər – presokratiklər (Sokratdan əvvəlki filosoflar) təbiəti araşdırırdılar, Sokrat isə insanın özünü və ləyaqətini araşdırmağa başladı.

Sokratın ən fərqli xüsusiyyətlərindən biri heç vaxt yazılı bir əsər qoyub getməməsidir. Onun haqqında bildiyimiz hər şey “Sokratik Problem” adlanır və əsasən üç mənbəyə dayanır:

1. Platon (Onu idealist bir qəhrəman kimi təsvir edən tələbəsi).
2. Ksenofon (Onu praktik və əxlaqlı bir vətəndaş kimi təsvir edən tarixçi tələbəsi).
3. Aristofanes (Onu tənqid edən komediyaçı).

Sokrat haqqında bildiyimiz hər şey başqalarının yazdıqlarına əsaslanır və bu mənbələr bir-birindən fərqləndiyinə görə, onun reallıqda kim olduğu və tam olaraq nələri öyrətdiyi barədə məlumatlarımız məhduddur.

---

1. Sokratın Həyatı və Ölümü

Sokrat, böyük ehtimalla ənənəvi yunan təhsili almışdı. O, yaraşıqlı biri deyildi (halbuki o dövrdə xarici görünüşə xüsusi önəm verilirdi). Peloponnes müharibəsində orduda xidmət etmiş, özündən xeyli gənc bir qadınla evlənərək üç oğul atası olmuş və həyatını yoxsulluq içində keçirmişdi.

Sokratın həyatı haqqında ən dəqiq məlum olan detal onun ölümüdür. Sokratın yaşadığı dövrdə Afina dövləti artıq geriləməyə başlamışdı. Peloponnes müharibəsində Sparta qarşısında utancverici bir məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Afina cəmiyyəti bir növ kimlik böhranı yaşadı; fiziki gözəlliyə, sərvət xəyallarına və keçmişi həddindən artıq romantikləşdirməyə qarşı qəribə bir asılılıq yarandı. Sokrat bu cür həyat tərzini sərt tənqid etdiyi üçün bir çoxlarının hücumuna məruz qaldı. E.ə. 399-cu ildə o, dinsizlikdə və gənclərin əxlaqını pozmaqda günahlandırılaraq məhkəmə qarşısına çıxarıldı. Günahkar bilinən filosof zəhər içərək edam edilməyə məhkum olundu. Qaçıb sürgün həyatı yaşamaq imkanı olsa da, Sokrat tərəddüd etmədən zəhəri içməyi seçdi.

O belə düşünürdü: “Mən bütün ömrüm boyu Afina qanunlarının mənə verdiyi hüquqlardan yararlanmışam. İndi qanunlar mənim əleyhimə işlədiyi bir vaxtda qaçsam, öz prinsiplərimə xəyanət etmiş olaram.” O, fiziki olaraq yaşamaqdansa, mənəvi olaraq – öz ideyaları uğrunda ölməyi üstün tutdu.

---

2. Sokratın fəlsəfəyə töhfəsi

Sokratın tez-tez sitat gətirilən bir sözü vardı: “Sorğulanmamış həyat yaşamağa dəyməz.” Onun qənaətinə görə, insanın müdrik olması üçün əvvəlcə özünü tanıması vacibdir. Sokrat insanların hərəkətlərinin birbaşa onların dərketmə səviyyəsi və cəhaləti ilə əlaqəli olduğunu düşünürdü. O inanırdı ki, insanlar maddi dəyərlərə deyil, daxili və mənəvi inkişaflarına yönəlməlidirlər; yaxşı davranmaqla həqiqətən yaxşı insan olmaq arasındakı fərqi dərk etməyə çalışırdı. Sokrat bilik, şüur və əxlaq sahəsində ortaya qoyduğu bənzərsiz yanaşmalarla fəlsəfənin inkişaf istiqamətini köklü şəkildə dəyişdirmişdir.

3. Sokrat metodu

Sokratı fəlsəfə tarixində bənzərsiz edən əsas vasitə onun yaratdığı “Sokrat metodu”dur. Dialoqa və ardıcıl suallara əsaslanan bu metod, hətta günümüzdə belə bir çox müasir hüquq fakültələrində aktiv şəkildə tətbiq olunur. Sokrat həmsöhbətinə hazır cavablar vermir, əksinə, davamlı suallar yönəldərək qarşısındakı şəxsin:

• Öz fikrini dəqiqləşdirməsini
• Ziddiyyətlərini görməsini
• Bilmədiyini fərq etməsini

təmin edirdi.

Yəni məqsəd öyrətmək yox, düşündürmək idi.

Necə işləyirdi?

Sokrat öz metodunu iki mərhələdə tətbiq edirdi:

1. Sokratik İroni: O, həmsöhbətinə “mən heç nə bilmirəm” mövqeyindən yanaşırdı. Ardıcıl suallar vasitəsilə həmin şəxsin “dərindən bildiyini sandığı” mövzularda əslində necə dərin ziddiyyətlərə və yanlışlıqlara düşdüyünü məhz özünə sübut edirdi.

2. Maieutika (Doğurtma sənəti): Sokratın fikrincə, o, heç kimə yeni nəsə öyrətmirdi; sadəcə, onların zihnində onsuz da mövcud olan həqiqətlərin “doğulmasına” köməklik edirdi. Necə ki, mamaça uşağı yaratmır, sadəcə onun dünyaya gəlməsinə kömək edirsə, filosof da gizli qalmış biliyi məhz bu yolla üzə çıxarır.

---

4. Platon: İdeyalar və Göylərə Baxmaq

Sokratın ən parlaq tələbəsi Platon (e.ə. 428-348) müəlliminin ölümündən dərin sarsıntı keçirdi və bütün ömrünü onun fikirlərini inkişaf etdirməyə həsr etdi. Platon Afinada Akademiya-nı qurdu – Avropanın ilk universitetini.

Platonun fəlsəfəsinə görə, içində yaşadığımız maddi dünya sadəcə olaraq kölgələr dünyasıdır. Fərqində olduğumuz hər bir əşyanın (məsələn, əyləşdiyimiz stulun və ya gördüyümüz hər hansı bir ağacın) mütləq və mükəmməl nüsxəsi məhz transsendental “İdeyalar Aləmi”ndə mövcuddur.

Platon deyirdi ki, biz həqiqəti tapmaq üçün bu dünyadan, hisslərimizdən uzaqlaşmalı və ağlımızla o mükəmməl ideyalara tərəf boylanmalıyıq. Rafaelin məşhur “Afina Məktəbi” tablosunda Platonun əli ilə göyü göstərməsi məhz bu ideallaşdırılmış reallığa işarədir.

---

5. Mağara Timsalı: Reallıq Nədir?

Platonun ən məşhur əsəri “Dövlət” kitabındakı Mağara timsalıdır. Təsəvvür edin ki, bir qrup insan doğulandan bir mağarada zəncirlənib, üzləri divara tərəfdir. Arxa tərəfdə isə bir atəş yanır və insanların arxasından müxtəlif əşyalar keçirilir.

Mağaradakı insanlar divarda yalnız həmin əşyaların kölgələrini görürlər. Onlar üçün reallıq məhz o kölgələrdir. Əgər onlardan birini azad etsəniz və o, mağaradan çıxıb əsl Günəşi, həqiqi ağacları görsə, yenidən mağaraya qayıdaraq digərlərinə “sizin gördükləriniz yalnız kölgədir” desə, ona inanardılarmı? Yoxsa onu dəli hesab edərlər?

Platon demək istəyirdi ki, çoxumuz bu mağarada yaşayırıq. Bizə göstərilən “gerçəklikləri” sorğulamadan qəbul edirik. Filosofun vəzifəsi isə o zəncirləri qırıb mağaradan çıxmaq və həqiqətin özünü görməkdir.

---

Yekun: Sən hələ mağaradasan?

Müasir dünyada alqoritmlərin bizə təqdim etdiyi “xəbərlər”, sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən “mükəmməl həyatlar” və televiziyanın diqtə etdiyi “həqiqətlər” elə həmin mağara divarındakı kölgələr deyilmi?

Platon düz 2400 il əvvəl bu barədə xəbərdarlıq etmişdi: kütlənin “doğru” kimi qəbul etdiyi şeylər çox vaxt sadəcə aldadıcı kölgələrdir. Mağaradan çıxmaq, yəni fərqli düşünməyə cürət etmək konfort zonasından imtina tələb edir. Kölgələrdən ayrılmaq ağrılı bir prosesdir. Həqiqət günəşi ilk baxışda göz qamaşdıra, hətta insanı kor edə bilər. Lakin bir dəfə əsl həqiqəti dərk etdikdən sonra heç vaxt o qaranlıq mağaraya və saxta kölgələrə qayıtmaq istəməyəcəksən.

Sokratın bəşəriyyətə qoyub getdiyi ən böyük dərs məhz budur: Kütlənin inandığı dogmalar və “doğrular” çox zaman sadəcə rahatlaşdırıcı yalanlardan ibarətdir. O dövrdə Afina cəmiyyətinin yaşadığı böhran, insanların sərvət və saxta gözəllik arxasınca qaçması bu gün şahidi olduğumuz dayazlıqdan heç nə ilə fərqlənmir.

Gələn həftə Platonun ən parlaq tələbəsi Aristotel ilə tanış olacağıq. Aristotel müəllimini hər nə qədər çox sevsə də, onunla bəzi fundamental məsələlərdə razılaşmayacaqdı. Çünki Aristotel üçün həqiqətə sadiqlik hətta ən böyük dostluqdan belə üstün idi.

“Sorğulanmamış həyat yaşamağa dəyməz.” - Sokrat