Aristotel: Sistemin Memarı

Giriş: Müəllimini aşan şagird

Platonun öz Akademiya-sında kəşf etdiyi bir gənc var idi ki, o, zəkası ilə digərlərindən kəskin şəkildə fərqlənirdi. 17 yaşında Akademiyaya daxil olan bu gənc tam 20 il müəlliminin yanında qaldı. Platon ona böyük ehtiramla “Akademiyanın ağlı” (nous) deyirdi.

Bu şəxs bəşər tarixinin ən böyük zəkalarından biri olan Aristotel idi (e.ə. 384-322).

Aristotel Makedoniyanın şimalında, Stagira şəhərində doğulmuşdu. Atası kral sarayının həkimi olduğuna görə, Aristotel hələ uşaqlıqdan təbiət elmləri, biologiya və anatomiya ilə dərindən tanış idi. Məhz bu elmi təfəkkür tərzi onun fəlsəfəsini Platonun mistik və transsendental ideyalarından fərqləndirəcəkdi. Aristotel müəllimi Platonu çox sevsə də, fəlsəfə tarixinə həkk olunmuş o məşhur sözü dedi: “Platon mənə əzizdir, amma həqiqət daha əzizdir.”

Platon vəfat etdikdən sonra Akademiyanın rəhbərliyi Aristotelə deyil, Platonun qohumuna keçdi. Aristotel isə ruhdan düşmək əvəzinə Makedoniyaya qayıtdı və gələcəkdə dünyanı fəth edəcək Böyük İsgəndərin müəllimi oldu. Düşünün, bir tərəfdə kainatı ağılla anlamağa çalışan filosof, onun qarşısında isə dünyanı qılıncla birləşdirmək istəyən gələcək fateh. Aristotelin təlimləri İsgəndərin dünyagörüşündə dərin izlər qoydu.

İllər sonra o, Afinaya qayıtdı və özünün şəxsi məktəbini – Likeyon-u (Lyceum/Lisey) qurdu. Onun tələbələri dərsləri gəzişərək (peripatetik) dinlədikləri üçün onlara qədimdə “gəzən filosoflar” da deyirdilər. Aristotel üçün fəlsəfə sadəcə mücərrəd düşüncə deyil, sistemli bir elm sahəsi idi.

---

1. Platona Etiraz: Yerə Baxmaq

Platona görə həqiqət transsendental İdeyalar aləmində idi. Aristotel isə Rafaelin məşhur “Afina məktəbi” tablosunda əlini yerə doğru uzadır. Səbəbi nə idi? Çünki o inanırdı ki: “İdeyalar dünyasına baxmağa ehtiyac yoxdur. Həqiqət elə bu maddi dünyadadır – qabağımızdakı ağacın və ya stulun elə öz daxilindədir.”

Aristotelə görə hər bir varlıq iki şeydən ibarətdir: Maddə və Forma. Məsələn, bir heykəl düşünün. Onun maddəsi mərmərdir, amma onu həqiqətən həmin heykəl edən isə o mərmərə verilən formadır. Forma maddənin daxilindədir, başqa bir aləmdə deyil.

O, hər şeyin müəyyən bir məqsədə xidmət etdiyini iddia edirdi (Teleologiya). Toxumun daxilində “ağac olmaq” potensialı mövcuddur. O, kənardakı hər hansı bir ideyaya can atmır, sadəcə uyğun mühit yaranan kimi öz daxili potensialını aktuallaşdırır. İnsanın daxili potensialı isə – ağlından istifadə edərək həqiqi xoşbəxtliyə çatmaqdır.

---

2. Məntiq: Düşüncənin qaydaları

Əgər bu gün “məntiqli danış” və ya “nəticə çıxart” deyiriksə, buna görə Aristotelə borcluyuq. O, məntiqin (Sillogizmlərin) əsasını yaratdı. Məşhur nümunəni xatırlayaq:

1. Böyük müqəddimə: Bütün insanlar ölümə məhkumdur.
2. Kiçik müqəddimə: Sokrat bir insandır.
3. Nəticə: Deməli, Sokrat da ölümə məhkumdur.

Riyazi dəqiqliyə əsaslanan bu məntiq sistemi bizə imkan verir ki, doğru müqəddimələrdən (premisslərdən) çıxış edərək mütləq və şübhə doğurmayan həqiqətlərə çataq. Aristotelin yaratdığı bu məntiq sistemi təqribən 2000 il ərzində bütün elmi dünyagörüşünü idarə etmişdir.

---

3. Xoşbəxtlik (Eudaimonia) və Qızıl Orta

Aristotelin ən məşhur mövzusu əxlaq fəlsəfəsidir. O soruşurdu: “Hər kəs xoşbəxt olmaq istəyir. Bəs əsl xoşbəxtlik nədir?”

Dostlarınızdan biri “xoşbəxtlik çoxlu puldur” deyə bilər. Aristotel buna cavab verərdi ki, pul sadəcə başqa bir şeyə çatmaq üçün vasitədir, son məqsəd ola bilməz. Başqa biri deyərdi “xoşbəxtlik hər gün əylənməkdir”. Aristotel isə deyərdi ki, bu cür həyat heyvanlara da məxsusdur, insanın isə digər varlıqlardan fərqi – ağlıdır.

Əsl xoşbəxtlik (Eudaimonia), insanın öz potensialını reallaşdıraraq, fəzilətli bir ömür sürməsidir. Fəzilətli olmaq üçün isə Aristotel “Qızıl Orta” (Golden Mean) prinsipini təklif edir:

• Qorxaqlıq (əskiklik) --- Cəsarət (Qızıl Orta) --- Ehtiyatsızlıq/Çılğınlıq (ifrat).
• Xəsislik --- Cömərtlik --- İsrafçılıq.

Yəni ki, həyatda ən doğru yol iki ifrat nöqtə arasındakı o balanslı orta nöqtəni tapmaqdır.

---

4. Dörd Səbəb: Hər Şeyin İzahı

Aristotel hər bir şeyin tam izahı üçün dörd səbəbi bilmək lazım olduğunu deyirdi. Bir heykəli nümunə götürək:

1. Maddi Səbəb: Heykəl nədən hazırlanıb? Mərmər.
2. Formal Səbəb: Heykəlin forması, planı nədir? İnsan fiquru.
3. Effektiv Səbəb: Heykəli kim yaradıb? Heykəltəraş.
4. Final Səbəb: Heykəl nə üçün yaradılıb? Gözəllik və ibadət üçün.

Bu dörd sual hər bir hadisəyə, hər bir varlığa tətbiq oluna bilər. Kompüteri düşünün: maddəsi metal və plastik (maddi), dizaynı müəyyən bir forma (formal), onu hazırlayan mühəndislər (effektiv), insanlara xidmət etmək üçün yaradılıb (final). Aristotel üçün heç nə təsadüfi deyil, hər şeyin bir “niyə”si var.

---

Yekun: Biz hamımız bir az Aristotelçiyik

Aristotel 2300 il əvvəl yaşasa da, onun mirası gündəlik həyatımızda hər addımda hiss olunur.

Məntiqi mühakimə yürütdüyünüz zaman Aristotelçisiniz. İfratdan qaçıb həyatda balans axtardığınız zaman Aristotelçisiniz. Bir hadisənin kökünü, səbəbini araşdırdığınız zaman Aristotelçisiniz. Alışqanlıqlarınızı dəyişməyə çalışıb daha yaxşı insan olmağa can atdığınız zaman Aristotelçisiniz.

O, Platon kimi “başqa bir xəyali dünyaya” sığınmadı. O, bu dünyaya baxdı və məhz bu dünyanın daxilindəki mükəmməlliyi kəşf etməyə çalışdı. Onun dərsi çox sadə idi: Sən hər gün nələri təkrar edirsənsə, o adamsan. Yaxşı yaşamaq istəyirsənsə, yaxşı hərəkətləri vərdişə çevir. Bu gün, elə indi.

Gələn həftə qarşılaşacağımız sual isə budur: Əgər dünya xaosdursa və heç nə sənin idarəndə deyilsə, daxili sülhü necə taparsan? Bu suala cavab axtaran iki böyük məktəblə – Stoiklər və Epikürçülərlə tanış olacağıq.

“Biz hər gün nəyi təkrar ediriksə, o olarıq. Ona görə də mükəmməllik bir hərəkət deyil, vərdişdir.” - Aristotel