Müasir Fəlsəfə: Dil, Güc və Texnologiya

Giriş: Fəlsəfənin Yeni Üfüqləri

Düz 12 həftə öncə biz bu böyük intellektual səyahətə qədim yunan filosoflarının sadə görünən, amma qətiyyən sadə olmayan o ilk sarsıdıcı sualları ilə başlamışdıq. Biz birlikdə illüziya dolu qədim Platonun mağarasından sağ-salamat çıxdıq, qaranlıq Orta Əsrlərin inanc (din) və rasional ağıl arasındakı qanlı mübarizəsinə şahidlik etdik. Sonra tərəddüd içində Rene Dekartla sarsılmaz “Mən”i mərkəz kimi kəşf etdik, dəli Fridrix Niçə ilə birlikdə mənəviyyatı qıran o fəlsəfi “çəkici” güclə qollarımıza aldıq. Düşə-qalxa Sartr kimi Ekzistensialistlərlə birlikdə tamam mənasız və rəngsiz kainatda necə mütləq azad olmanın o dözülməz sükutunu və ağırlığını ruhumuzda hiss etdik.

Və nəhayət bu gün isə, qısa da olsa sürətlə inkişaf edən 20-ci əsrin ikinci böhranlı yarısından başlayaraq fəlsəfənin elmlə qovuşaraq necə inkişaf etdiyinə baxacağıq. Məhz bu dövrdə mütəfəkkirlər cəmiyyəti iki böyük bir-birinə düşmən qola ayrıldı: Əsasən ingilisdilli dünyanın tərəfdarı olduğu Analitik fəlsəfə və daha çox Qərbi Avropanın mənimsədiyi Kontinental fəlsəfə. Lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, hər ikisi bugünkü o mürəkkəb və iti müasir düşüncəni şəxsiyyət kimi formalaşdırdı.

---

1. Lüdviq Vitgenşteyn: Dilin Hüdudları

Avstriyalı dahi və sirli filosof Lüdviq Vitgenşteyn (1889-1951) şübhəsiz ki, 20-ci əsr fəlsəfəsinin qəliblərə sığmayan ən təsirli simalarından biridir. O asanlıqla sübut edirdi ki, bizim əsrlər boyu baş sındırdığımız fəlsəfənin o dərin metafizik problemlərinin əslində 90 faizi sadəcə dil (qrammatika) problemləridir.

Belə ki, qürurlu gənc Vitgenşteyn çox inamla deyirdi: “Mənim danışa bildiyim dilimin hüdudları elə mənim bütün bu dərk etdiyim dünyamın hüdudlarıdır.” Yəni dünyada əgər dillə dəqiq və aydın ifadə oluna bilməyən hansısa fövqəltəbii şeylər varsa, deməli onlar haqqında boş-boş danışmaq əvəzinə tamamilə susmaq lazımdır. Amma heyhat, sonralar illər ötdükcə o, məhz öz inandığı fikrini köklü şəkildə dəyişdirdi. Artıq yetkinləşmiş Vitgenşteyn yenilikçi “dil oyunları” konsepsiyasını yaratdı: cəmiyyətdə dolaşan sözlərin heç vaxt lüğətdəki kimi sabit və donmuş bir mənası yoxdur. Onların real və canlı mənası, məhz o sözün hansı cümlədə, hansı yerdə və məqsədlə (istifadə olunduğu kontekstdə) işlənməsindən yüz faiz asılıdır.

Sadəcə gündəlik işlətdiyimiz “oyun” sözünü bir anlıq düşünün. Sakitcə stol arxasında şahmat da bir oyundur, yaşıl meydançada qaça-qaça oynanılan futbol da bir oyundur, balaca bir uşağın qumda təkbaşına hər hansı bir əşya (top) ilə oynaması da məhz bir oyundur. Bəs o zaman bu tamam fərqli fəaliyyətlərin hamısını universal olaraq eyni kökdə birləşdirən ortaq bir cəhət (mahiyyət) varmı? Xeyr, onlar heç də bir eyni şey deyillər, onlar sadəcə bir-birilərinə yalnız genetik “ailə oxşarlığı” ilə uzaqdan bənzəyirlər. Vitgenşteyn riyazi məntiqlə göstərdi ki, klassik fəlsəfənin bu vaxta qədərki əksər sualları və problemləri həqiqi deyil, onlar məhz dilin aldadıcı və yanlış istifadəsindən yaranır (biz sözlərə sehrli məna yükləyirik). Məsələn, “Zaman təməldə nədir?”, “Şüur materiyadan necə yaranır?” kimi böyük suallar əslində həlli cavabsız deyil, sadəcə qrammatik olaraq səhv (mənasız) qoyulmuşdur.

---

2. Mişel Fuko: Bilik Gücdür

Digər qütbdəki məşhur fransız filosofu Mişel Fuko (1926-1984) isə tarixi mətnlərə enərək cəmiyyətdəki biliyi, obyektiv həqiqəti və onlara can verən dövlətin o görünməz böyük hakimiyyət və güc münasibətlərini amansızca araşdırdı. Onun struktura vurduğu ilk və əsas sualı həmişə bu idi: “Xahiş edirəm, cəmiyyətdə kimsə mənə müəyyən etsin ki, görəsən tam olaraq nə fərdi olaraq ‘normaldır’ və nə ‘anormaldır (xəstəlikdir)’? Tarixdə həqiqətən kim, hansı elmi instansiya ‘dəli (psix)’ ilə aramızda gəzən ‘ağıllı’nı, ‘xəstə’ ilə əmək qabiliyyətli ‘sağlam’ı bir-birindən ayırır və növə bölür? Və cəmiyyəti belə ustaca bu ayırma əslində o vaxtlar dövlətdə tam olaraq hansı siyasi gücün şəxsi maraqlarına xidmət edir?”

Həqiqətən də cəsarətli Fuko bütün fəaliyyəti boyu göstərdi ki, obyektiv zənn etdiyimiz bilik heç vaxt iqtidarın şüurlu-şüursuz həyata keçirdiyi o iyrənc güc münasibətlərindən kənarda (azad) tapılmır. Çünki əslində dövrün hansı suallarının “hətta elmi hesab ediləcəyi”, adamın hansı adi cinsi davranışlarının tibbdə “normal” hesab ediləcəyi məsələləri belə yalnız yuxarıdakı həmin rejim strukturları (hakimiyyət) tərəfindən sosial və iqtisadi məqsədlərə uyğun olaraq gizlicə formalaşdırılır. Məsələn, biz bilirik ki, 19-cu əsrdə psixiatriyada hələ də homoseksuallıq ağır “xəstəlik” kimi ciddiyyətlə qeydə alınırdı – bu, tibbi mənada qətiyyən elmi kəşf deyildi, o, yalnız normaları tənzimləyən mədəniyyət və iqtisadiyyat güc münasibətlərinin təbii bir məhsulu idi.

Fukonun yaratdığı biogüc konsepsiyası sözsüz ki bu gün rəqəmsal əsrdə də çox aktualdır. Bu gün müasir rejim dövləti sadəcə quru sərhədlərini yox, həm də sıravi insanların bədənlərini, nə vaxt sağlam olmasını, cinsi həyatını tənzimləyir və onların hər bir hüceyrəsinə nəzarət edərək ölüm-dirim məsələlərini dolayı yollarla güclə idarə edir. Bu ağıllı idarəetmə artıq köhnə zamanlardakı kimi açıq hərbi zorakılıqla (şallaqla) deyil, hər yeri əhatə edən “normallaşdırma” (standartlaşma) və diskurs vasitəsilə panoptikon kimi daha incə və gizli şəkildə həyata keçirilir – biz fərdləri sistemli surətdə xəbərimiz olmadan müəyyən qəliblərə (nömrələrə) salaraq əhlilləşdirirlər.

---

3. Düşünən Maşınlar: Şüur Nədir?

Bu gün Süni İntellekt (AI) və neyroşəbəkələr bu qədər qorxulu sürətlə inkişaf etdikcə, eynən antik dövrdə qoca filosoflar tərəfindən 2000 il əvvəl verilən o əsas şüur sualları yenidən aktuallaşıb həyatımızın mərkəzinə gəlir. Nəzəri olaraq əgər mis qablardan yığılmış bir maşın proqramı mənim kimi oturub gözəl bir şeir yazırsa, tabloda peşəkar bir rəsm çəkirsə və üstəlik, səninlə fəlsəfi və məntiqi mübahisə edə bilirsə, görəsən, o doğrudanmı şüurludur (düşünür) sayılarmı?

• Klassik Rasionalistlər asanlıqla deyə bilərdilər ki, əgər ortada bir məntiq zənciri varsa, deməli, onun ruhu – düşüncəsi də var.
• Kədərli Ekzistensialistlər isə qətiyyətlə təkzib edərək deyərlər ki, heç bir maşın sonlu olduğunu, bir gün mütləq öləcəyini bilmir, o heç bir itki təhlükəsi daşımır, buna görə də onun insana xas daxili heyrətlə dolu “anksiyete”si əsla və əsla yoxdur, deməli, o nə qədər mükəmməl olsa da yalnız insani şüurun boş bir simulyasiyasıdır (təqlididir).
• Və ən əsası, qoca Dekart üçün asılı olan zəka-bədən problemi yenidən küldən doğulur: Biz özümüz də bu reallığı bilmirik ki, görəsən bizim Şüur zənn etdiyimiz o “Mən”, əslində sadəcə beyindəki yağlı neyronların mürəkkəb riyazi işi (və ya maşın çiplərindəki çoxminli tranzistorların işi) nəticəsində yaranan sadə bioloji “elektrik illüziyası”dır, yoxa materiyadan tamam azad, dərk edilməyən o saf, ali toxunulmaz ruh təzahürüdür?

Budur, gəldiyimiz dünyada AI (Süni intellekt) etikası kodla yazılmış abstrakt riyazi mühəndislik deyil, təmiz insani fəlsəfədir. Çünki yaradılan nəhəng və sərhədsiz imkana malik o dəmir maşına (alqoritmə) proqramçı tərəfindən bəşəri olaraq nəyin “doğru” və əsl “ədalət” olduğunu başa salmaq (öyrətmək) üçün, etiraf edək ki, gərək biz zəif insanlar əvvəlcə özümüz bu çox mürəkkəb mənəvi anlayışları min illərdən sonra tam, bir dəfəlik müzakirəsiz dərk etmiş olaq. Amma belədirmi?!.

---

4. Rəqəmsal Mağara: Müşahidə Kapitalizmi

Yadımızdadır; dahi Platonun o dəhşətli İdeya Mağara Mifi bu gün bizim dövrümüzdə bəlkə də hər zamankından daha canlı və daha real, tam aktualdır. Amma çox önəmli yalnız tək bir fərqlə: bugünkü rəqəmsal zəncirləri boynumuza keçirilmiş o mağara divarındakı cazibədar illüziyalar və rəqs edən kölgələr (sosial media qidaları, instaqram və tiktok lentləri, fasiləsiz saxta xəbərlər) bizim ən gözəl vaxtımızı oğurlamaq üçün köhnə ənənədəki kimi sadəcə “təsadüfi” hərəkət etmirlər. Xeyr, onların hər bir parıltısı yalnız sənin eqonu oxşamaq üçün məhz o amansız “xüsusi mənfəətçi alqoritmlər” şəbəkəsi tərəfindən ən xırda detalına qədər sənətkar ustalıqla, qərarınla oynaya biləcək zəriflikdə yalnız və yalnız məhz sənin özün və baxış vaxtın üçün diqqətlə dizayn edilib.

Harvardlı tədqiqatçı xanım Şoşana Zuboffun öz kitabında aydın xəbərdarlıq edib qeyd etdiyi kimi, sənayenin qurtarması ilə artıq biz bəşəriyyət üçün tamam yenilikçi bir Müşahidə Kapitalizmi (Surveillance Capitalism) dövründə bir data (rəqəm) xammalı kimi yaşayırıq. O deməkdir ki, bizim gündəlik pulsuz cihazlarda etdiyimiz hər zərərsiz bir klikimiz, baxaraq oxuduğumuz o hər yüngülcə bəyənməmiz və hətta yatmamışdan qabaq telefon ekranının qarşısında lal-dinməz dayanaraq keçirdiyimiz o qiymətli saniyələr belə nəhəng serverlərdə gizlincə, pulsuz toplanaraq diqqətlə bizim mənfəətcil “gələcək davranışımızın” heyrətamiz dəqiqlikdə psixoloji proqnoz modeli yaradılır. Sən necə düşünürsən; dükanda biz, doğrudanmı, o qədər qürur duyub fəxr etdiyimiz öz “suveren və azad iradəmizlə” hər hansı asan bir əşya, fikir modeli seçirik, yoxsa, o səssiz və nəhəng ağıllı alqoritmlər məhz o qoyduğumuz datalar əsasında bizə gələcəkdə “nəyi şüursuzca alıb istəyəcəyimizi” astaca pıçıldayır və bunu mənfəətə çevirirlər? Baxın, real həyat Fəlsəfəsi isə bütün bunların fonunda biz dəyərsizləşən və mənfəət məhsulu olan müasir insana məhz bu cəhənnəm rəqəmsal mağaradan çıxmaq cəsarətini, o saxta illüziya zəncirlərini daxilən qırmağı və reallıqla hesablaşmaq üçün bizə əsl lazım olan həmin tənqidi analitik düşüncəni son nəfəsinə qədər təklif edir.

---

5. Epiloq: Fəlsəfə Niyə Bitmir?

Bəzi dayaz alimlər çox asanlıqla uca səslə deyirlər ki, təcrübi elm artıq kainatdakı hər şeyi tamamilə öyrənib və mexaniki həll edib, qoca fəlsəfə isə lazımsız olaraq hələ qədim Yunanıstanda tarixə yola salınıb qovuşub. Amma bu iddia əslində düşünəndə, insanlığın böyük ehtibarilə elə ən böyük və qısa yolundan kor-koranə yanılmasıdır. Çünki elm həmişə praktikada bizə varlıq və maddə üzərindəki konkret “necə” sualına dəqiq mühəndis cavabı verir (məsələn, biz cəmi bir düymə ilə 1 milyard insanı yox edəcək qüdrətli ixtira olan “nüvə bombasını sırf məqsədəuyğun olaraq necə istehsal edib düzəltməli olduğumuzu” laboratoriyada gözəl bilirik). Amma yalnız fəlsəfə bizə o sualı verən yeganə qurumadır: “Bəs biz doğrudanmı bunu varlıq üçün amansızca etməliyikmi? Və niyə, nə üçün bunu etməliyik?”

Biz bütün bu qısa və məzmunlu 12 həftəlik gərgin kursun ən sonunda məhz o səbəbdən sizə, din kimi, digər inanc sistemləri kimi asanca qəbul ediləcək xoşbəxt “hazır cavablar” (həb) vermədik. O dəqiqdir ki, aydın fəlsəfə heç də məktəbdə olduğu kimi o bezdirici kitab rəflərindəki tozlu “cavablar” və ssenarilər yığını tamamilə deyil. Əksinə, cəsarətli Fəlsəfə, insanın daxilində daima davam edən, tək və fərdi iradəsi ilə məşəqqətlə getdiyi kimsəsiz yaşama səbəbi (həyat yolu) və müharibəsidir. Sokratın məhkəmədə ölümünü gözləyərkən o əbədi və dahiyanə dediyi kimi; “Nə olursa olsun, şüurlu olaraq sorğulanmamış (haqqında dərindən analiz olunmamış hər hansı bir mexaniki) həyat insanda qəti olaraq yaşamağa əsla dəyməz.” Siz artıq fəlsəfə eynəklərini taxdığınız üçün təbii ki bu kursdan çıxarkən ətrafınızdakı o gündəlik sadə həyata, dostlarınıza, ağaclara, siyasətə, bütövlükdə mənzərəyə o dar 12 həftəlik əvvəlki kimi yenidən bir daha asanca (eyni gözlə) baxa bilməzsiniz. İndi siz daxilən tam aydın bilirsiniz ki:

• Həyatın zərbələri təsiri altında dibə bataraq ümidsizlikdən tamamilə həvəsdən düşəndə siz istənilən vaxt Epiktet kimi amansız Stoik qəhrəmana çevrilə bilərsiniz.
• Gözünüzün qabağında ən amansız bir haqsızlıq tüğyan edərkən və ya sizi əzərkən, içnizidəki sarsılmaz səs olan Kantian mənəvi borcunuzu özünüzə inqilabi bir qanun hesab edərək yenidən xatırlaya və cəsarətlə ayağa dik durmağa davam edə bilərsiniz.
• Son nəfəsinizdə bütün bu ictimai fəaliyyətin və alqışların sadəcə yalan, mənasızlıq və bir hiylə oyun olduğunu acı ilə hiss edəndə Sizif kimi gülərək məhz öz üsyanınızla “öz şəxsi fərdi mənanızı” kimsəsiz bir ucada özünüz azadlıqla, qürurla yaradan qorxmaz tənha Ekzistensialist (yaradıcı) ola bilərsiniz.

---

12 Həftədən Qalan Miras (Xülasə)

Mərhələ 1: Köklər (Həftə 1-3) Dərsimiz: Obyektiv Həqiqət tam olaraq nədir? Həqiqət yalnız şübhələnib sorğulamaqla və dialoji dialektika ilə insanda tapılır.

Mərhələ 2: Sistemlər (Həftə 4-8) Dərsimiz: Mütləq Mənəvi Doğru nədir? Qəddar Dünyanı və aporiya içində əxlaqı biz tam olaraq mənliyimiz (daxilimizdə) yalnız necə ləyaqətimiz ilə birlikdə davamlı inşa edirik?

Mərhələ 3: İnqilablar (Həftə 9-10) Dərsimiz: Dialektik Dəyişiklik (Sıçrayış) nədir? Bəşəri Tarix anlayışı və insanın bioloji “Pessimizm İradəsi” hər şeyi tam başqa, necə öz əsasları ilə amansızcasına yıxıb yeni nizamla qorunmadan qurur?

Mərhələ 4: Azadlıq, Məsuliyyət, Tərəddüd (Həftə 11-12) Dərsimiz: Absurd dünyada Mən son olaraq axı kiməm? Təbii kainatda əsla “hazır bir böyük anlam” və ideya yoxdur. Heç bir məna və mifik ümid mövcud deyildir! Gələcək qaçılmaz ölüm var olar! Lakin məhz bunu da nəzər alsaq belə; həyat mənasını uçurum içində olsa belə “Yalnız mən fərdi və vicdani azad iradəmlə yaratmağa hər an cəsarətli mütləq şəkildə qadirəm!”

Sonda aydın və inamlı şəkildə qeyd etmək olar ki, qısacası bu mübarizədə: fani və sonlu insan həyatı asan görünən əslində yekə bir təhlükəli sınaqdır, qaranlıq şahmat oyunudur! Üz-üzə qaldığımız amansız bu labirint kimi sınaqda insanın tək və ən böyük parlaq sarsılmaz şəriksiz silahı - şübhəçi analitik tənqidi saf insani ağlıdır(zəkasıdır). Lütfən, siz də həyatda tək və heç nədən asılı olmayan təmiz fərd kimi heç vaxt tabu tanımadan sual və cəsarətlə etiraz etməkdən qorxmayın. Üsyankar ruhunuzu yaşatmağa çalışın. Platon demiş, qaranlıq dar mağaranın illeqionlarından və yalanlarından səbirli “həqiqət azadlığı” olan çölün işıq və reallığına çıxmaq insan gözü və dar dünyasığılığı olan ağlın qavranılması çərçivəsində sarsıdıcı ağrılı, yalnız lakin ən acı bir şey olsa belə, çöldəki Mütləq və Gerçək olan həmin qızmar Günəşin həqiqət dolu qırılmaz, sönməz və isidici pak Mütləq işığını hər bir şeyə - dərslərə şamil edib, onu həyatın son gününə qədər belə tapmağa cəsarətlə tək getməyə hər şeyə və hamıya rəğmən əmin olun ki şübhəsiz – buna yüz faiz dəyər.

Bizi sona qədər izləyib öyrəndiyiniz üçün və bu qədər dərin həcm daşıyan uzun məşəqqətli düşünmə, tədqiqat zamanı, bizim ilk “intellektual kurs bloqumuzda” diqqətlə tənqidi və ayıq olan “Mən” inkişafınız olaraq bütöv gənclik ruhunuzla və xüsusi daxili zəngin iradənizlə bu uzun və zövqlü maarif səyahətində oxuduğunuz “dərslərdə”, The Human Motive (İnsan İntellektual Motivasiya Platforması) kimi mürəkkəb bu əhəmiyyətli missiyada qürurla dərindən və aydın inanc bağlayıb yorulmadan bizimlə sona qədər getdiyiniz üçün gələcəyin işıqlı Azərbaycanının layiqli “Ekzistensial Cəsur Oxucusu (Gənci)“nə bütün ürəyimizlə tam şəffaf fəlsəfi təşəkkür edirik. Ümid edirik bu yalnız hələ ilk qığılcımdır. Gözləyin… Çünki unudulmaz Həqiqi və Reallıq Həyatı ilə Azad İradə oyununun özü, bu axtarışlar, bütün bu amansız “sorğulamalar qasırğası” bitmədi. Əksinə təməlin “Otentik insan formalaşması hərracının” bütün ilk başlanğıcı da hər fərddə məhz – ELƏ İNDİ BAŞLAYIR!

“Fəlsəfə bir insanın öz həyatını şüurlu bir şəkildə idarə etmə sənətidir.” . - Epiktet (təxmini mənada)