Fəsil 1 - Siyasət Fəlsəfəsi: Hakimiyyət, Ədalət və Azadlıq

Giriş: Kim İdarə Edir və Niyə?

Bütün bu fəlsəfə səyahətində indiyə qədər həyatın bir çox tərəfinə toxunsaq da, çox vacib və praktik bir suala toxunmamışıq: Hakimiyyət nədir və bu dünyada kim o hakimiyyətə layiqdir? İnsan doğrudanmı öz-özünü ağılla idarə edə bilərmi, yoxsa o, mütləq kənardan güclü bir əl tərəfindən idarə olunmalıdır? Ümumiyyətlə dövlət adlı apparat nə üçün mövcuddur - məzlum insanları qorumaq üçün, yoxsa sadəcə onları amansızca idarə etmək (istismar) üçün?

Əslində, bu suallar fəlsəfə tarixinin həm ən qədim, həm də ən təhlükəli suallarıdır. Təhlükəlidir, çünki onlara verilən praktiki cavablar bir anda milyonlarla insanın həyatını və taleyini dəyişdirə bilər. Klassik Platon ideal dövləti yalnız ağıllı filosofların idarə etməsini istəyirdi. Tələbəsi Aristotel isə daha praqmatik “orta yolu” axtarırdı. Amma Siyasət Fəlsəfəsinin ən böyük radikal (realist) inqilabı yalnız İntibah dövründən sonra qəfildən başladı - N. Makiavelli ilə.

---

1. Nikkolo Makiavelli: Siyasətin Çılpaq Üzü

Məşhur italyan diplomatı və mütəfəkkiri Nikkolo Makiavelli (1469-1527) siyasət fəlsəfəsini bir kitabla kökündən dəyişdirdi. Aydındır ki, ondan əvvəl demək olar ki, bütün filosoflar siyasi hakimiyyəti mütləq ali əxlaqla bağlayırdı: guya yaxşı hökmdar həmişə ədalətli olmalıdır, xalqını sevməlidir, Tanrıdan qorxmalıdır. Makiavelli isə bütün bu yalançı riyakar pərdəni yırtdı və həqiqəti çılpaqlığı ilə üzə çıxartdı.

O, özünün “Şahzadə” (Hökmdar) əsərində hakimiyyətin nə olduğunu illüziyasız, olduğu kimi təsvir etdi - yəni qan, hiylə, məqsədli qorxu və cod reallıq ilə. Makiavelli hökmdara xitabən deyirdi: “Təbaən tərəfindən sevilmək təbii ki yaxşıdır, amma qorxulmaq həmişə ondan daha etibarlıdır.” Çünki fani insanların ehtiyacları və sevgisi gələcəkdə şıltaqlıqla asanlıqla dəyişə bilər, amma səndən və gücündən olan dərin qorxu həmişə davamlıdır.

O, güclü hökmdarı eyni zamanda həm aslan, həm də tülkü olmağa çağırırdı. Aslan - açıq güclə düşmənləri qorxutmaq üçün, tülkü - qurulan gizli tələləri vaxtında görmək üçündür. Əgər hökmdar vaxtilə bir söz (vəd) veribsə, amma bu gün o köhnə vəd onun cari hakimiyyətinə zərər verirsə, heç düşünmədən onu dərhal pozmaq lazımdır. Makiavelliyə görə, bu asanlıqla günah (əxlaqsızlıq) deyil, bu yalnız və yalnız sərt siyasi reallıqdır.

Makiavellinin renessans inqilabı məhz bu idi: O ilk dəfə olaraq siyasəti xristian əxlaqından qəti şəkildə ayırdı. O heç vaxt utopik olaraq “Hökmdar mənəvi baxımdan necə saf olmalıdır?” deyə soruşmurdu. O sırf rasional “Hökmdar nəyin bahasına olursa olsun taxtda necə qala bilər?” deyə soruşurdu. Bu, fəlsəfə və siyasət tarixində bəlkə də ilk dəfə idi ki, böyük bir zəka, hakimiyyətin o qapalı qapılar arxasındakı “çirkin” həqiqətini bu cür fəxrlə və açıq etiraf edirdi.

---

2. Tomas Hobbs: Qorxudan Doğulan Dövlət

Daha sonra ingilis filosofu Tomas Hobbs (1588-1679) insanın xislətini anlamaq üçün olduqca maraqlı bir düşüncə təcrübəsi təklif etdi: Təsəvvür edin ki, hələ heç bir dövlət qurulmayıb, heç bir cəza qanunu, heç bir polis mövcud deyil. İnsanlar təbiətdə ipləri açılmış kimi tamamilə azaddır və nə istəyir edirlər. Bəs o zaman nə baş verər? Cənnət yaranar?

Qətiyyən yox! Hobbsun cavabı dəhşətli və qorxuludur: Bu vəziyyət, “Hamının hər kəsə qarşı amansız müharibəsi” olar. Hobbsa görə dövlət məcburiyyəti olmadan insan həyatı cəhənnəm kimi “tənha, kasıb, iyrənc, olduqca qısa və vəhşi” olardı. Çünki əslində insanlar təbiətcə bir-birinə tam bərabərdir - hər bir zəif fərd istənilən güclünü yatarkən rahatca öldürə bilər. Hər kəs nəyəsə sahib olmaq istəyir, amma təbiətdə heç kəsə “heç nəyi qorumağın qarantiyası” verilmir.

Elə vəhşi instinktlərin doğurduğu bu bitməz xaosdan çıxmaq üçün axırda bezən insanlar bir araya gələrək sosial müqavilə bağlayırlar: “Mən yaşamaq müqabilində öz sonsuz təbii azadlığımdan imtina edirəm, sən də imtina et. Əvəzində ikimiz də ortaq razılıqla bizi xarici və daxili təhlükədən qoruyan nəhəng bir süni güc - Leviafanı (Mütləq Dövləti) yaradırıq.” Aydın məsələdir ki, pessimist Hobbs bu dövlət gücünün diktator kimi mütləq və qeyd-şərtsiz olmasını istəyirdi. Çünki ona görə “yarımçıq hakimiyyət” elə açıqca xaos və vətəndaş müharibəsi deməkdir.

Hobbsun bugünkü irsi doğrudan da çox mürəkkəbdir. Bəli, o qətiyyən demokrat deyildi və monarxiyanı sevirdi. Amma tarixi paradoks budur ki, Hobbs dini qaydaları kənara qoyaraq, fəlsəfədə mütləq hakimiyyətin (dövlətin) tanrıdan deyil, məhz aşağıdan - xalqın ortaq razılığından və qorxusundan doğduğunu elmi şəkildə strukturlaşdıran ilk böyük filosoflardan biri idi.

---

3. Con Lokk: Azadlığın Müdafiəçisi

Hobbsun ölümündən dərhal bir nəsil sonra səhnəyə gələn digər ingilis mütəfəkkiri Con Lokk (1632-1704) isə təməldə tamamilə fərqli, işıqlı bir cəmiyyət mənzərəsi çəkdi. Diqqət edin ki, o da Hobbes kimi insanların qurduğu o sosial müqaviləyə dərindən inanırdı, amma onun təsvir etdiyi ibtidai “təbii vəziyyəti” Hobbsun canavar cəhənnəmi qətiyyən deyildi.

Lokka görə sivil dövlətdən əvvəl ibtidai insanlar nisbətən dinc və rasional yaşayırdılar, çünki hər bir fərd həm də doğuşdan təbiətin ona verdiyi təbii hüquqlara malikdir: Bunlar yaşamaq, fərdi azadlıq və şəxsi mülkiyyət hüququdur. Lokka görə, bu fundament hüquqları heç bir kral, heç bir parlamet (dövlət) bizə lütf kimi verməyib - onlar doğuşdan fərddə onsuz da mövcuddur. Hökumət isə sadəcə və sadəcə yığışıb bu hüquqları qorumaq məqsədilə, xalqın birbaşa seçimi və sifarişi ilə yaranır.

Bəs əgər yaranmış o dövlət (hökumət) bir gün öz ilkin vəzifəsini yerinə yetirmirsə? Yox, əgər təyin edilmiş hökmdar quduraraq durub xalqın təbii hüquqlarını qorumur, əksinə tapdayırsa (diktaturaya meyl edirsə)? Lokk bu suala böyük bir cəsarətlə inqilabi cavab verirdi: belə olan halda xalqın o iqtidara qarşı mütləq üsyan (inqilab) hüququ var. Çünki bütün hakimiyyət yalnız və yalnız xalqın ona verdiyi o incə etibar üzərində sürdürülür; və əgər hökumət bu etibarı istismar edib pozularsa, dövlətlə xalq arasındakı “sosial müqavilə” avtomatik pozuq sayılır və ləğv olunur.

Lokkun bu liberal fikirləri sadəcə kitab fəlsəfəsi olaraq tozlu rəflərdə qalmadı. Az sonra Lokkun bu fəlsəfi ideyaları demək olar ki bütünlüklə birbaşa Tomas Cefferson tərəfindən ABŞ-ın qüdrətli Amerika İstiqlal Bəyannaməsinə (1776) sözbəsöz daxil edildi. “Hər kəsin eyni dərəcədə həyat, mütləq azadlıq və xoşbəxtlik axtarışı hüququ var” devizi - əslində bütövlükdə Lokkun sözləridir. Tam əminliklə deyə bilərik ki, bu gün yaşadığımız müasir liberal demokratiyanın aydın kökləri məhz Lokkun o cəsur fəlsəfəsində dərinləşir.

---

4. Jan-Jak Russo: İtmiş Azadlıq

Digər görkəmli Fransız-İsveçrəli filosof Jan-Jak Russo (1712-1778) cəmiyyət anlayışında həm yuxarıdakı Hobbsla, həm də gənc Lokkla qətiyyən razılaşmırdı. Onun fantastik “təbii vəziyyəti” nə Hobbsun qanlı müharibəsi, nə də Lokkun qismən dinc nizamlı yaşamı idi - Russo üçün o ibtidai təbiətdəki ilk vəhşi insan tamamilə və saf xoşbəxt idi. Russoya görə məhz sivilizasiya (mədəniyyət, təhsil, pul) insanın o ilkin pak təbiətini korladı və onu eqoistə çevirdi.

Pessimist Russonun fəlsəfə tarixindəki ən məşhur cümləsi budur: “İnsan azad doğulur, amma bu gün hər yerdə onu zəncirlənmiş olaraq görürük.” Diqqət yetirin; fərdi mülkiyyət, süni bərabərsizlik, xəsis zənginlik - xülasə bunların hamısı pak insanı özünün o təbii, cənnətsayağı xoşbəxtliyindən didərgin saldı. O dərin iddia ilə yazırdı ki; “Tarixdə hansısa ilk bir insan asudə torpağa çəpər çəkib digərlərinə “burası artıq mənimdir!” dediyi o uzaq qara gün, bəşəriyyətdə bütün iğtişaşlar və əxlaqi bərabərsizlik bəlası başladı.”

Bəs indi bu cəmiyyət zindanından çıxış yolu nədir? Russo vəziyyəti xilas etmək üçün öz ictimai müqaviləsini təklif etdi, lakin onun modeli dərindən Hobbsdan tamamilə fərqli və respublikaçı idi. Russonun o demokratik müqaviləsində iqtidarın hakimiyyəti, artıq konkret bir kralla yox, yalnız və yalnız xalqın ümumi iradəsinə (volonté générale) tam təmənnasız əsaslanır. Ümumi iradə fərdlərin ayrı-ayrılıqda sadəcə riyazi çoxluğunun eqoist istəyi deyil - o, xüsusi mülkiyyət və şəxsi hisslərdən təmizlənmiş, cəmiyyətin bütövlükdə ancaq və ancaq ortaq (obyektiv) xeyirli mənafeyidir.

Təbii ki, vaxtı gələndə Russonun bu romantik dövlət ideyaları əzilən kütləyə böyük ümidlər verdi və nəhayət qanlı Böyük Fransız İnqilabına (1789) alovlu ilham verdi. O məşhur inqilabi “Azadlıq, Bərabərlik, Qardaşlıq” (Liberté, Égalité, Fraternité) devizi məhz birbaşa Russonun utopik fəlsəfəsindən doğulmuşdur. Amma heyrətlə doğan bu məşəlin işığında paradoks ondadır ki, tarix bizə belə bir qorxunc xəbərdarlıq da etdi: gələcəkdə “Ümumi İradə” cildinə girmiş o ehtiraslı xalq kütləsinin bəzən cəza adı ilə bir neçə zəif fərdlərin (azlığın) kiçik subyektiv hüquqlarının tapdalanması (“terror” dövrü) da ehtimaldır - yəni o müstəqil iradə özbaşınalıqla edama və vəhşiliyə da çevrilə bilər. Reallıq budur ki, bu həssas xətt, uzun müddət idealist Russonun siyasət fəlsəfəsinin ən kövrək, bəslənməyən qaranlıq və zəif nöqtəsi kimi qəbul edildi.

---

5. Con Rolz: Ədalət Nəzəriyyəsi

Keçən 20-ci əsrin ən təsirli siyasət filosofu hesab edilən amerikalı Con Rolz (1921-2002) isə ədalət mövzusunda bütün bu müzakirəni tamam yeni, daha obyektiv bir düşüncə səviyyəsinə qaldırdı. O, ədalətin mahiyyətini anlamaq üçün olduqca sadə görünən, lakin əslində dahiyanə bir fəlsəfi təcrübə sualı verdi: Ağlınızda bir anlıq dəqiq təsəvvür edin; əgər cəmiyyətdə heç kəs doğulmazdan əvvəl özünün bu cəmiyyətdəki gələcək taleyini və tutacağı yerini qətiyyən bilməsəydi, onlar bu həyat üçün ilkin olaraq tam hansı qanunlarla yaşamaq qaydaları üzərində ortaq razılaşardılar?

Məhz fəlsəfədə dəqiq səslənən həmin bu vəziyyətə Rolz termin olaraq “cəhalətin pərdəsi” (veil of ignorance) deyirdi. Gözlərini yumub sadəcə təsəvvür edin ki, siz böyük bir cəmiyyətin gələcək bütün qanunlarını, vergilərini, qaydalarını müəyyən edən çox həlledici böyük bir mifik “iclasda” oturub iştirak edirsiniz. Amma orda səs vermək üçün əsas qəti bir şərt var: Səsləri verərkən siz əvvəlcədən zərrə qədər bilmirsiniz ki; bəs görəsən bu qaydaları qoyduğunuz həmin cəmiyyətdə sən gələcəkdə qəfil çox zəngin olacaqsan yoxsa dibin dibində kasıb?, fiziki sağlam, idmançı olacaqsan yoxsa xroniki xəstə?, cəmiyyətdə əksəriyyət kimi azərbaycanlı olacaqsan, yoxsa hüquqları qorunmayan tamam başqa azlıq bir millət nümayəndəsi?, uca məqamlı bir kişi, yoxsa evdə oturan qadın?

Belə olduqca qeyri-müəyyən və riskli bir qərar vəziyyətində, Rolzun qənaətinə görə, insanlar gələcək haqqında heç nə bilmədikləri üçün heç vaxt risk edib diskriminasiyaya səs verməzdilər, tam tərsinə olaraq çox soyuqqanlı şəkildə ehtiyatlanıb o dövlət üçün yalnız aşağıdakı iki humanist əsas prinsipi üzərində yekdilliklə, təcili razılaşardılar:

1. Bərabər azadlıq prinsipi: Hər kəsə, amma mütləq şəkildə hər kəsə toxunulmaz qanunla o dərəcə maksimum sosial azadlıq verilməlidir ki (o vacib şərtlə ki, sənin bu hüququn əsla və əsla başqalarının zərrə qədər azadlığına girməsin və zərər verməsin).
2. Fərq prinsipi: Rolza görə bu, o deməkdir ki, dövlətdə təbəqələr arası (iqtisadi) bərabərsizlik yalnız və yalnız o halda obyektiv məqbul və düzgün qəbul edilir ki, bu fərq (məsələn, vergi dərəcələri) xüsusilə cəmiyyətin ən dibindəki, “ən köməksiz, ehtiyaclı, ən zəif” üzvlərinə daha çox yardım və böyük fayda gətirsin.

Bir sözlə, düşününcə Con Rolzun o siyasət sahəsindəki heyrətamiz fəlsəfi dahiliyi yalnız və yalnız bundan ibarət idi: o cəmiyyətdəki “həqiqi ədalət” anlayışını, insanların öz subyektiv bioloji xislətindən və şəxsi vəhşi mənfəətindən səmərəli şəkildə qəti qopararaq ayırmağı bacardı. Axı aydındır ki, əgər sən bir insan olaraq, gələcəkdə həyatın sənə nə sürpriz edəcəyini, sağlam yoxsa sivil həyatda ləyaqəti alçaldılmış küçədəki bir kasıb olacağından yüz faiz zəmanətli və əmin deyilsənsə - heç düşünmədən, zəmanət üçün zəif və kasıblara da ehtiva edən, onlara da insani formada ədalətli davranılmasını ehtirasla öz-özlüyündən sığortalayıb istəyərsən. Bu, heç şübhəsiz ki fəlsəfə tarixində bu günə qədər ədalət anlayışının sübutu olan ən güclü əsaslandırmalarından, şah əsərlərindən biridir.

---

Yekun: Hakimiyyət Sonda Kimin Əlindədir?

Bütövlükdə bu tarixi inkişafa baxanda etiraf etməliyik ki, qəddar Makiavelli bizə dövlət adlı aparatın fəlsəfədə də, real həyatda da hakimiyyətin o çirkin kölgə(həqiqətini) həqiqətini aydın göstərdi. Ümidsiz Hobbs cəmiyyətdə Mütləq dövlətin varlığının yalnız və yalnız hər kəsin hər kəsdən olan dərin heyvani “qorxusundan doğduğunu” kəskin dedi. Ondan aydın liberal olan Lokk isə qətiyyətlə bəyan etdi ki, hakimiyyətin yeganə bir vəzifəsi xalqın malik olduğu o fundamental təbii hüquqları şərtsiz qorumalıdır, əks halda xalqın ən təbii və hüquqi yolla ayağa qalxıb onu birbaşa devirmək və asmaq haqqına sonuna qədər malikdir. Romantik üsyankar Russo da çıxış edərək sivilizasiyanın özünün inkişafının insan iradəsini kökündən korladığını cəsarətlə irəli sürdü. Sonda isə bu çağdaş dövrdə fəlsəfəçi Rolz, qədimdən qalan ədalət qavramına məhz “cəhalətin şəffaf pərdəsi” arxasında rasional baxaraq yeni insani şans tapmağa cəhd göstərdi.

Asanlıqla görmək olur ki, sənət tarixində iz qoymuş bu beş fərqli və təkrarolunmaz dahi filosof, əslində təbiətdə var olan o yeganə ən sadə amma həlli mümkünsüz olan eyni sualın beş fərqli paradiqma cavabıdır: Biz bir-birinə həm bənzəyən həm də fərqli ibarət olan milyonlarla qeyri-kamil insanlar, qısa həyatda qorxu içində bir yerdə və necə dinc ədalətli nizamla yaşamalıdır? Etiraf edək ki, bu nəhəng və qorxulu siyasi sual hər gün televiziyada, təhsildə, - hər verdiyimiz siyasi seçkidə, yazılan hər cəza qanununda, hər hansı asan bir ictimai müzakirədə fərqində olmadan - daima yenidən-yenidən yaranır və insanlığa sanki verilir. Və çox qatıdır ki, sən öz müstəqil fikrinlə, vətəndaş kimi bu məsələdə hər dəfə seçkiyə gedib və ya passiv qalıb cavab verəndə, əslində istər-istəməz bu beş unudulmaz böyük mütəfəkkirin fəlsəfə yolundan, düsturundan gələrək heç olmasa birinin mütləq və mütləq yolu ilə gedirsən.

Növbəti son 14-cü fəsildə isə biz cəmiyyət və elmin necə işlədiyinə dair elmin obyektiv fəlsəfəsini incəliklə araşdıracağıq. Ümumiyyətlə elm bizi daim aldadır yoxsa həqiqəti necə mürəkkəb tapır? Bir dahi nəzəriyyənin özü konkret olaraq nə vaxt “elmi fakt” adlana bilər? Və tarixdə kainatı dəyişdirən o məşhur elmi inqilablar əslində necə kəskin qopan bir xəttlə baş verir?

“Riyakar dünyada bədbəxt insan daim azad doğulur, amma bu gün baxın, baxın hər yerdə onu yenə də zəncirlənmiş olaraq görürük.” - Jan-Jak Russo