Fəsil 2 - Elm Fəlsəfəsi: Həqiqət Necə Tapılır?

Giriş: Elm Həqiqəti Necə Tapır?

Biz 13 həftəlik kurs ərzində fəlsəfənin demək olar ki, ən qaranlıq və böyük suallarını davamlı araşdırdıq: Həqiqət nədir, ədalət nədir, mütləq azadlıq nədir. Amma maraqlıdır ki, bu gün hamımızın müəyyən mənada tərəddüdsüz heç sual vermədən büt kimi güvəndiyimiz bir sahə var: Elm. Biz gündəlik dildə asanlıqla “Elm sübut edib”, “Bu konkret elmi faktdır” deyirik - elə bil ki, elm şübhəsiz olaraq mütləq obyektiv həqiqətin son və qəti açarıdır. Bəs əslində elm həqiqətənmi belə işləyir? Cəmiyyətdə bir nəzəriyyəni “elmi” edən o görünməz qızıl standart nədir? Ümumiyyətlə elm tarixi boyunca daim inkişaf edib tərəqqiyə nail olur, yoxsa sadəcə dövrə uyğun olaraq inancların formasını dəyişir?

Bax, 20-ci əsr fəlsəfəsinin ən cəsarətli və heyrətamiz sahələrindən biri olan Elm Fəlsəfəsi məhz məqsədli şəkildə bu amansız sualları tədqiq edir. Xüsusilə də üç rəqib olan nəhəng filosof - Karl Popper, Tomas Kun və inqilabçı Paul Feyerabend - elm adlı institut haqqında olan ənənəvi stereotip düşüncələrimizi sözün mütləq mənasında kökündən dəyişdirməyi bacarmışlar.

---

1. Demarkasiya Problemi: Elm Nədir, Nə Deyil?

Umumiyyətlə Elm fəlsəfəsinin aydınlaşdırmağa çalışdığı ilk və ən böyük əsas problemi budur: Cəmiyyətdə intellektual fəaliyyət zamanı təmiz elmi, elm olmayan o uydurmalardan biz dəqiq olaraq necə (hansı xüsusiyyətinə görə) qəti ayırmalıyıq? Buna məhz elmdə “demarkasiya (sərhəd çəkmə) problemi” deyilir.

Əlbəttə ilk baxışda bu sadəcə texniki kimi görünür: çünki asanlıqla deyirik ki, “Bütövlükdə elm uydurmaya yox, daim müşahidə və praktik təcrübəyə əsaslanaraq işləyir.” Amma nəticə etibarilə fəlsəfi problem bundan çox-çox dərindir. Məsələn qədim Astrologiya (bürclər) da min illər boyu hər gün teleskopla ulduzları durub “müşahidə” edir. Sehrli Alximiya da tarixən peşəkar laboratoriyalarda gizli olaraq davamlı zəhmətlə təcrübələr aparırdı. Hətta Freydin psixoanalizi də son dövrdə klinik müşahidələrlə özünü elm sayırdı. Bəs yaxşı, onların hamısını hörmət etdiyimiz rəsmi Fizikadan, Kimyadan, Biologiyadan konkret olaraq nə fərqləndirib yalançı (saxta) edir?

Budur, fəlsəfə tarixində ilk dəfə bu çətin suala ən inqilabi və təmiz kəskin cavabı Karl Popper əminliklə verdi.

---

2. Karl Popper: Yanlışlana Bilməyən Şey, Elm Deyil

Böyük Avstriyalı filosof Karl Popper (1902-1994) Vyanada formalaşarkən elmdə inqilab etmiş üç əsas nəzəriyyənin ağır rəqabəti və təsiri altında idi: Eynşteynin o məşhur “nisbilik nəzəriyyəsi”, Marksın iqtisadi-tarixi inkişaf qanunları və nəhayət Ziqmund Freydin xəstələr üzərindəki psixoanalizi. Paradoks bu idi ki, bu nəzəriyyələrin hər üçü eyni iddia ilə özünü mütləq “elmi” və haqlı sayırdı. Lakin cəsur Popper, illər ötdükcə analiz edib onların rasional arxitekturasında fundamental və aradan qaldırılmaz bir fərq gördü.

Əgər baxsaq, dahi Eynşteynin nəzəriyyəsi həm də özünə çox əmin, cəsarətli və riskli bir riyazi proqnoz vermişdi: Onun riyazi hesablarına görə çox uzaqdakı fəza işığının bizim qüdrətli Günəşin yaxınlığından keçəndə cazibə qüvvəsinə görə kəskin dərəcədə əyilməsi labüd idi. Bu çox qəribə proqnoz 1919-cu ildəki tam Günəş tutulması zamanı diqqətlə astronomik sınaqdan keçirildi (yoxlanıldı) - və 100% doğru çıxdı. Amma burada Popper üçün ilhamverici məsələ fərziyyənin mütləq “doğrulanması” deyildi: yox, əsl şücaət o idi ki, Eynşteynin bu unikal proqnozu asanlıqla teleskop vasitəsilə tamamilə yanlış da çıxarıla (təkzib edilə) bilərdi. Yəni Eynşteyn bütün nüfuzunu riskə atıb qəhrəmancasına meydan oxumuşdu; “əgər səhvdimsə, rədd edirsiniz.”

Lakin Marks isə və Freydin yanaşması təməldə tamamilə fərqli, riskdən qaçan idi. Fikir versək, onların psixoloji və iqtisadi fəlsəfə nəzəriyyələri baş verən hər bir reallığı anında sərfəli izah edib vəziyyətdən mütləq (hiyləcəsinə) çıxa bilirdi. Məsələn, inqilab üçün əzilən işçi üsyan edib? Marksist deyir: “Aha, bunu mən deyirdim, sinfi şüur oyanıb.” İşçi heç reaksiya vermir, üsyan etməyib evdə oturub? Marksist yenə eyni inamla cavab verir: “Aha, məsələ aydındır, artıq fəhlə sinfində kapitalistlərin yalançı şüuru asanlıqla hökmranlıq edir.” Eyni üsulla psixiatriyada; Xəstə gəlib həkimə sərbəst yuxusunu danışır? Freyd deyir: “Bu xəstədə uşaqlıqdan qalan şüuraltı bastırılmış (gizli) istəklərdir.” Əgər xəstə inadla yuxusunu ümumiyyətlə heç danışmırsa? Freyd yenə deyir: “Aha! Xəstədə şüursuz olaraq müalicəyə psixoloji müqavimət güclüdür.” Başqa sözlə desək, bu alimlər dünyada elə geniş fəlsəfi qəlib yaratmışdılar ki, sən dünyada hansı fərqli nəticəni əldə etsən də belə onlar heç vaxt uduzmurdu, nəticələr daim hiyləgərcəsinə bu nəzəriyyənin doğru olduğunu təsdiqləyirdi.

Məhz məyus olmuş Popper elmdəki əsl əsas və halaledici fərqi yalnız burada gördü: həqiqi elm və cəsur alim qorxmur, sərt şəkildə risk edir. O dərhal bu yolla məşhur “falsifikasiya” (yanlışlama, rədd edə bilmə) prinsipini ortaya atdı: Bu prinsipin qızıl qaydası budur ki, ortaya atılmış elmi bir nəzəriyyə yalnız o zaman haqqı ilə elmidir ki, onu laboratoriyada və təcrübədə dərhal təkzib edib (çürüdüb) yanlış dərəcəsinə endirib sübut etmək prinsipcə açıq və mümkün olsun. Amma heç vaxt, heç kimi təkzib edib yanlışlaya bilməyən, həmişə mütləq “hakim haqlıdır” nizamındakı qavramlar (ideologiyalar) elm deyil - o nə qədər cəzbedici, mürəkkəb və ağıllı görünsə də belə o, primitiv sadəcə doqmatik bir köhnə inancdır.

Bunu qeyd etmək çox vacibdir, Popper heç də o demək istəmir ki, bu gün yanlışlanan nəzəriyyə mütləq istiqamətdə çox zərərli və axmaq “pis nəzəriyyə”dir. Əksinə, cəsarətlə - gələcəkdə alimlər tərəfindən təkzib olunub yox olmaqdan zərrə qədər qorxmayaraq müzakirəyə çıxan nəzəriyyə yalnız təmiz həqiqi cəsarətli ideal nəzəriyyədir. Onun formalaşdırdığı inancda Elm deyilən o ecazkar ağac daim yeni cəsarətli səhvləri tapıb sındırmaqda (yanlışları kəşf etmək prosesində) çiçəklənib böyüyür: çünki sübut olunub ləğv edilən hər sərt yanlışlanma reallıqda bəşəriyyəti işıqlı mütləq həqiqətə bir inqilabi addım daha mükəmməl yaxınlaşdırır.

---

3. Tomas Kun: Elm İnqilablarla İrəliləyir

Lakin amerikalı fizik və nüfuzlu fəlsəfəçi Tomas Kun (1922-1996) Popperin qurduğu bu model ilə heç cür sadəcə razılaşmırdı. Onun qələmə aldığı sarsıdıcı “Elmi inqilabların strukturu” (1962) kitabı qısa zamanda həm elmi elitada böyük ajiotaj yaratdı həm də fəlsəfəni alt-üst etdi.

Kun sübut edirdi ki, reallıqda elm, ümumiyyətlə Popperin romantik təsvir etdiyi kimi daim səhvlər ardınca qaçan “təmiz sınaq və davamlı yanlışlama” prosesi deyil. O göstərdi ki, elm tarixən daha qapalı şəkildə faktiki əsas iki fərqli psixoloji və sistem rejimində işləyir:

Normal elm: Əslində bütün elmi vaxtın 90 faizində alimlər daxildə onsuz da mövcud olan hazır paradiqma daxilində mexaniki olaraq sakit yollarla işləyirlər. Paradiqma - təməl Nyutonun hərəkət mexanikası, Darvinin bioloji təkamül nəzəriyyəsi kimi artıq hamının qəbul etdiyi böyük bir ideoloji və ehkam çərçivədir. Normal alimlər şüurlu olaraq bu təməl çərçivəyə və müqəddəs oxa zərrə qədər inamsızlıqla sual vermir, əksinə - onların işi sadəcə bu mökəm çərçivənin verdiyi təlimat əsasında xırda qalan “tapmacalarını” həll edib sistemi cəza olaraq doldurmaqdır. Şablon budur: Təməldə böyük Nyutonun qanunları mütləq şəkildə düzgündür - sən sıravi alim kimi onu şübhə altına almadan sadəcə fəzada kəşf edilmiş o yeni uzaq planetlərə səssizcə riyazi olaraq tətbiq edirsən. Vəssalam!

Anomaliyalar və böhran: Lakin elm prosesində bəzən yaranmış bəzi problem - tapmacalar qətiyyən həll olunmur. Xırdaca müşahidələr inamla qəbul edilmiş o mütləq böyük nəzəriyyəyə tam uyğun gəlmir, ixtilaf edir. Əlbəttə psixoloji inkar əsasında ilk əvvəlcə həmin paradiqmanı qoruyan hakim alimlər bunu zərrə qədər ciddi qəbul etmir və sadəcə təcrübəçini səriştəsizlikdə amansızca ittiham edib o “anormallığı” rədd edirlər. Lakin vaxt keçdikcə həll olunmayan bu təhlükəli israrlı anomaliyalar çoxalmağa başladıqda o şanlı nəhəng paradiqma dərindən dağılmağa meyillənir və mütləq böhrana düşür. Bundan dərhal sonra daha azadlıq sevən gənc alimlər mövcud status-kvonu və köhnə riyazi qaydaları inqilabi şəkildə sorğulamağa (dağıtmağa) fəxrlə başlayır.

Elmi inqilab: Belə sonsuz xaos və qanlı ideoloci böhrandan fərqli və sıfırdan təzə bir paradiqma doğulub yaranır. Məsələn, Kopernik sistemi səmada Ptolemeyi birdəfəlik məhv edib əvəz edir, Eynşteyn Nyutonu əzməyə başlayır. Lakin burada Kunun bəşəriyyətə ən radikal və qorxulu iddiası məhz bu idi: Bu partlayışla doğan Yeni paradiqma təməldə Köhnəsindən daha obyektiv (daha doğru mütləq həqiqət) deyil - o, yalnız və yalnız Kainata yanaşmada tamam başqa bir yeni dünyagörüşü, linza və fərqli bir asitrilik (baxış bucağıdır). Hətta fərqli paradiqmalar arasında hansının mütləq həqiqət olduğunu tapmaq üçün onları tərəzidə birbaşa müqayisə etmək belə ümumiyyətlə qeyri-mümkündür. Çünki onlar kainatda obyektlərə tamam fərqli tərcümə olunmaz iki ayrı dillə baxır.

Bu paradoks bizə açıq göstərirdi ki, möhkəm sındırılmaz elmin inkişaf tarixi dindarların ümid etdiyi kimi sadalanan “səhvdən yavaş-yavaş həqiqətə” gedən mütləq düz və qüsursuz riyazi bir xətt deyil. Reallıqda Elm vaxtaşırı olaraq daha çox xaotik inqilabi gənc dəyişikliklər silsiləsidir - burada təməli dağılan və yenidən yaranan asudə hər bir paradiqma öz sərt qaydaları və öz kiçik şübhəli yerli “həqiqətləri” ilə elmdə müstəqil olaraq fərqli dünyalar cızır.

---

4. Paul Feyerabend: Qaydaları Anarxik Pozmaq

Daha sonra çıxış edən digər böyük Avstriya əsilli amerikalı alim, filosof Paul Feyerabend (1924-1994) isə elm fəlsəfəsinin ən ekstravaqant və çox mübahisəli anarxist siması hesab edilirdi. O cəsarətlə fərq qoymadan həm o vaxtkı məşhur Popperin obyektiv falsifikasiyasını, həm də Kunun inqilabi paradiqma modelini istehza ilə kəskin tənqid etdi. Onun bəşəriyyətə olan şüarı həm çox primitiv və sadə, həm də sarsıdıcı idi: Həqiqi qüdrətli elmdə tək bir mütləq universal bəlli həqiqət verən metod ümumiyyətlə heç yoxdur və olmayıb.

Məhz inandığı bu mühüm faktı sübut etmək üçün Feyerabend dünya elm tarixini xüsusi diqqətlə təkrarən ələk-vələk edib araşdırdı və fəxrlə cəmiyyətə göstərərək nümayiş etdirdi ki, bəşəriyyətdə iz qoyan o bütün dahi və böyük elmi kəşflər çox vaxt cild-cild kitablarla verilmiş o rəsmi akademik qaydaları ədəb-ərkanla pozaraq edilib! Yalnız bircə dənə fakta baxın: Dəli sayılan Qaliley inqilabi ixtirası olan “teleskop” vasitəsilə fəzada yuxarı baxaraq Yupiterin o nəhəng dörd peyklərini ilk dəfə əminliklə kəşf etdi, böyük inqilab! Amma əksinə diqqət etsəniz, Qalileyin o dövründə yaşayan rəsmi Kilsə cəmiyyətində yalnız və yalnız belə bir ilahi qayda var idi: “Yerdə adi gözlə birbaşa görünməyən heç nə (alətdə görünən), sübut kimi heç vaxt qəbul edilə və qüvvətli elmi dərəcədə sayıla bilməz.” Lakin məqsədyönlü cəsur Qaliley inamla bu saxta akademik qaydanı təkbaşına sadəcə olaraq təkəbbürlə gözardı edib ona riayət etmədi - və bütövlükdə elmi cəhətdən mütləq haqlı çıxdı!

Maraqlıdır ki, bu kimi kəşflərə, bu faktlara əsaslanaraq anarxist Feyerabend fəxri kürsüdən deyirdi: “Reallıqda əgər soruşsanız elmi tərəqqiyə qəti qıfıl (mane) olmayan yeganə bir anarxist prinsip fəlsəfədə yalnız budur: Təkmilləşmək üçün qaydasız, çərçivəsiz hər şey keçər, hər yola baş vurulur (anything goes).” Təbii ki, rasional Feyerabend bununla “elm lazımsızdır, hər istəyən alim ola bilər”, ya cəfəngiyat “elm zərərlidir, tamam yalançıdır” demək məqsədini qətiyyən güdmürdü. Bu o demək idi ki, güclü həqiqi elm öz davamlı mühərrikinin enerjisini və xilaskar gücünü o tozlu universitet rəflərindəki kor (doqma) qaydalardan yox, təmiz azad və cəsarətdən, təxəyyülün ifrat böyüklüyündən və hətta bəzən yaranan xaosdan sərbəst olaraq daxili enerjisindən oyanıb alır.

Mütəfəkkirin həmçinin əsas missiyalarından biri də inamla bu günkü elmin cəmiyyətdə qazandığı toxunulmaz olan o mütləq imtiyazlı mövqeyini (bütabənzərliyini) dərindən analiz edərək sorğulaması idi. Niyə bütün dövlət məktəblərində müasir təhsildə mütləq standart inanc kimi kütləyə yalnız müasir Qərb elminin tapıntıları alternativsiz öyrədilir? O necə olur ki, biz daxilən illərdir təmiz minillik qədim tarixi olan o uzaq ənənəvi dünya tibbinin, alternativ hesab edilən yerli qədim xalqların inkişaf etmiş biliklərinin belə heç bir obyektiv xırda qatqısı olan “elmi dəyəri”nin olmadığına inanırıq və onu sıxışdırırıq? Məhz inqilabçı Feyerabend üçün bu mənada tək ölməz olan elm sadəcə və sadəcə kosmosu qavramaq üçün cəmiyyətdə var olan - çox-çox alternativ, sonsuz dəyərli bir bilgi (həqiqət pəncərəsi) mənbəyidir, lakin o da bir fəlsəfə qədər yeganə deyil və o bizə mütləq kainat qapılarının hamısını sonsuz aça bilməz.

---

5. Üç Filosofun Müqayisəsi

Bu üç dahi filosof bütövlükdə elmin mahiyyəti və təbiəti haqqında bizə üç tamamilə fərqli obraz yaratdı:

Popper üçün təməldə elm azad bir qəhrəmandır. O həmişə cəsarətli ideal fərziyyələr (hipotezlər) irəli sürür, yalnız özünü amansızcasına sınağa verir, təcrübədə yanlış olduqda isə dürüstcə bunu etiraf edib geri çəkilir. Elm fəlsəfədə dəqiq həqiqətə doğru irəliləyir - tədricən, yavaş-yavaş amma olduqca əmin-aman.

Kun üçün reallıqda elm köklü bir inqilabdır. Sakit və durğun dövrlərdə uzun illər sadəcə verilmiş “tapmaca” həll edən adi alimlər, həll olunmaz bir böhran anında nəsillərlə köhnə elmi dünyagörüşünü (paradiqmanı) qəfildən yıxıb tam yenisini qurur. Elm birmənalı olaraq irəliləyir, amma sadə düz xətt üzrə deyil - şiddətli sıçrayışlarla.

Feyerabend üçün isə məhz təmiz elm anarxik bir sənətdir. Heç bir ilahi və mütləq sərt qaydalar yoxdur, burada yalnız yaradıcılıq və təxəyyül həmişə vacibdir. Bəli, elm çox güclüdür, amma cəmiyyətdə mütləq doqma hakim deyil. O təbiəti öyrənən insanlığın qəribə çoxsaylı bilgi yollarından əslində sadəcə uğurlu olan yalnız biridır.

---

Yekun: Elmi Müqəddəsləşdirməkdən İmtina

Sonda Elm fəlsəfəsi bilavasitə bizə elmi kənar şəxs kimi qərəzsiz daha obyektiv yaxşı dərindən anlamağı praktiki öyrədir - heç vaxt televizora baxıb ona dini inanc kimi tam kor-koranə (ehkamən) inanmağı yox! Söszüz ki, Elm insanlığın təbiət qarşısında yaratdığı ən qüdrətli və heyrətləndirici idrak alətidir, amma unutmayaq; o da hissləri olan qeyri-kamil insanlar tərəfindən yaradılır, o da fərdlərin, dövlətlərin subyektiv maraqlı qərəzləri (eqoları) ilə formalaşır və zamanı çatanda bəzən öz təməl qaydalarını kökündən dəyişir.

Karl Popper aydıncasına bizə öyrətdi ki, həqiqi təmiz elm təcrübədə yalnız risk edir - o yeganə inancdır ki təkzib olunaraq sərt yanlışlanmaqdan əsla və zərrə qədər qorxmur. Tomas Kun isə psixoloji göstərdi ki, o kosmosu kəşf edən alimlər də sonda zəif insandır - onlar şəxsi qürurlarına görə illərlə köhnə rahat inanclarına (paradiqmalara) dərindən bağlanır və onu yalnız şiddətli elmi bir böhran anında göz yaşları ilə qıraraq dəyişir. Sonda Feyerabend isə fəlsəfə tarixindən misallarla sərt xatırlatdı ki, elmdə mənimsədiyimiz heç bir akademik metod kilsə kimi müqəddəs və yeganə deyil - təmiz sərbəst elm hər zaman öz gücünü məhz hüdudsuz daxili anarxist azad yaradıcı düşüncədən alır.

Bununla da biz fəlsəfə kursumuzun əhatə dairəsini yekunlaşdırırıq. “Siyasət Fəlsəfəsi” bizə həyatda ən amansız mövzu olan iqtidar, hakimiyyət və insani ədalət haqqında sistemli fəlsəfi düşünmək üçün çox peşəkar rasional alətlər verdi. Sondakı “Elm Fəlsəfəsi” isə məhz biz axtardığımız mütləq fakt (həqiqətin) özünün praktiki olaraq cəmiyyətdə nə qədər izafi və dərin mürəkkəb riyazi bir formalaşma anlayışı olduğunu çox soyuqqanlı şəkildə bizə göstərdi. Və beləcə hər iki fərqli nəhəng mövzuda, hətta min illik bütün fəlsəfə tarixində də bizim həmişə ortaq bir şeyimiz var: Həmişə mütləq və şübhəçi Sual Vermək Cəsarəti!

“Aşağıdan yuxarı elm tarixinə dərindən baxdıqda biz cəsarətlə görürük ki, yeniliyi tapmaq üçün orada hər şey qanun pozaraq keçər (anything goes) - təməldə inkişaf üçün yeganə universal qayda, elə budur ki, mütləq bir ümumbəşəri qayda yoxdur.” - Paul Feyerabend (təxmini mənada)