Ekzistensializm: Azadlığın Ağırlığı

Giriş: İnsan Özünü İnşa Edir

Hegel nəhəng bir sistem qurdu, Marks onu alt-üst etdi, Şopenhauer həyatın əzab olduğunu dedi, Niçə isə bütün köhnə dəyərləri dağıtdı. Bəs bu xaosdan sonra nə qaldı? Fərd. Tək bir insan, öz seçimləri və qorxuları ilə baş-başa.

Məhz bu kəskin mənasızlıq böhranının düz içindən Ekzistensializm (Mövcudluq və varlıq fəlsəfəsi) doğuldu – 19-cu əsrin ortalarında danimarkalı S. Kierkeqorla başlayan, 20-ci əsrdə isə iki qanlı dünya müharibəsinin və dəhşətli soyqırımların fonunda J.P. Sartr, A. Kamyu və S. de Bovuarla özünün ən şöhrətli zirvəsinə çatan inqilabi bir cərəyan.

---

1. Soren Kierkeqor: Ekzistensializmin Atası

Danimarka filosofu Soren Kierkeqor (1813-1855) Hegelin yuxarıdan aşağıya baxan o təkəbbürlü nəhəng sisteminə təkbaşına üsyan etdi. O kinayə ilə deyirdi: “Hegel şübhəsiz ki bütün kainatı və tarixi izah edən qüsursuz bir məntiq sistemi qurdu, amma o, çox vacib tək bir faktı unutdu – o sistemin içində tər tökən, əzab çəkən, qorxan və sevən qan-canlı real insanı.”

Kierkeqor üçün həqiqi fəlsəfə qətiyyən abstrakt akademiyaların tapmacası (məntiq oyunu) deyil, hər saniyə şəxsən yaşanılan bir daxili təcrübə idi. O, insanın fərdi inkişaf həyatını üç kəskin mərhələdə (stadiyada) təsvir edirdi:

1. Estetik mərhələ: Sırf eqoist həzz axtarışı. O insan yalnız şirin “anın” ləzzətini və gözəlliyini yaşamağı hədəfləyir, amma bu səthi səviyyədə bir müddət sonra dərin mənasızlıq və darıxma hissinin yaranması qaçılmazdır.
2. Etik mərhələ: Cəmiyyət qarşısında vəzifə və əxlaqi öhdəlik. İnsan ailə qurur, ciddi iş görür, qoyulmuş nizamlı mənəvi qaydalara tərəddüdsüz tabe olur. Amma böyük ümidsizlik anlarında əslində bunun da heç vaxt yetərli olmadığını başa düşür.
3. Dini mərhələ: Məntiqdən kənar, qeyri-rasional inanc sıçrayışı (Leap of Faith). Sonuncu ümid olaraq insan ancaq rasional ağlın gücünün və cavablarının tam bitdiyi yerdə, qorxu içində titrəyə-titrəyə Tanrıya (Mütləqə) doğru dəli bir sıçrayış edir. Bu, qətiyyən ağıla (məntiqə) sığan deyil, büsbütün şəxsi və olduqca emosional, subyektiv bir aktdır.

Kierkeqorun fəlsəfə tarixindəki ən vacib və dahi kəşfi onun təhlil etdiyi qorxunc Anksiyete (Angst, varoluşsal təşviş) anlayışıdır. O deyirdi ki, eqzistensial insan daim dibsiz bir uçurumun tam kənarında təkbaşına duran bir vəhşiyə və ya mələyə bənzəyir. Təşviş dolu qorxu (Angst) isə yalnız qəfildən ayaqların sürüşüb aşağı düşmək ehtimalından deyil, həm də daxilən ən qorxulusu o sənin istənilən an özünü bilərəkdən o uçuruma ata bilmə potensialından (mütləq seçmək azadlığından) doğur. Beləliklə, Azadlıq heç də arzulanan deyil; o insanı həm sevindirən, həm də ölümünə qorxudan ən ağır yükdür.

Kierkeqor bununla ekzistensializmin bütün əsas mövzularını – fərdin tənhalığı, seçimin ağırlığı, azadlığın qorxusu – ortaya qoydu.

---

2. Jan Paul Sartr: Azadlığa Məhkum Olmaq

Jan Paul Sartr (1905-1980) 20-ci əsr fəlsəfə tarixinin bəlkə də ən cəsarətli və ateist cümlələrindən birini qurdu: “Mahiyyətdən öncə sadəcə və sadəcə mövcudluq gəlir.”

Bəs bu, fəlsəfi baxımdan əslində nə deməkdir? Düşünün ki, hər hansı asan bir bıçağı (və ya stolu) hazırlayarkən sənətkar üçün onun məqsədi (yəni yalnız nələrisə kəsmək) və xarici fiziki forması zehində öncədən tamamilə bəllidir. Amma bu qayda mürəkkəb olan insan üçün belə deyil. İnsan əvvəlcə səssizcə bu absurd dünyaya atılır, yəni təsadüfən doğulub fiziki mövcud olur, özü də heç bir ilahi planı və heç bir mənası olmadan. Və yalnız o ana mövcudluqdan sonra o şüurlu individium öz ardıcıl hərəkətləri, əziyyətli seçimləri və bütün cəsarətli qərarları ilə zərrə-zərrə öz mahiyyətini (o vacib “kim olduğunu”) gələcəyə doğru yaradır.

Deməli Sartra görə, biz sadəcə azad deyilik, biz sözün əsl mənasında düz azadlığa məhkumuq. Çünki düzdür, biz aciz varlıqlar olaraq əvvəlcə özümüzü bilərəkdən yaratmamışıq, ancaq mövcud olduğumuz andan etibarən kainatda tamamilə azadıq və üstəlik, etdiyimiz hər bir kiçik və böyük hərəkətin belə bütün tarixi məsuliyyəti qaçılmaz olaraq tamamilə bizim öz çiyinlərimizdədir. Sən heç vaxt ucuz bir bəhanə ilə arxaya çəkilib: “O zaman nə edim, müharibə var idi, kasıblıq idi, mənim əlimdən başqa nə gəlirdi ki?” deyib şikayət edə bilməzsən. Sən o müharibədə bir fərd kimi iştirak etməyi, boyun əyməyi, etiraz etməyi və ya susmağı hər an sən məhz özün azad ləyaqətinlə seçmisən, qərar vermisən. Seçim qaçılmazdır, o sonsuz məsuliyyət isə sonda insanda təkliyə məhkum bir “bulantı” (nausea) və o tanış qorxunc anksiyete yaradır.

---

3. Alber Kamyu: Absurd və Üsyan

Digər mütəfəkkir Alber Kamyu (1913-1960) isə insanın bu yerdəki acı həyatının bu qaçılmaz paradoksunu birmənalı şəkildə Absurd adlandırırdı. Fəlsəfi Absurd – bizim içimizdən gələn, dayanmadan çırpınaraq hər yerdə “məna axtaran” o ümidli təməl duyğumuzla, kosmik kainatın həmin bu haray dolu axtarışa təkəbbürlə verdiyi o qorxunc, səssiz və son dərəcə mənasız sükutu arasındakı qapanmaz bir uçurumdur.

Kamyu bu vəziyyəti izah etmək üçün özünün məşhur “Sizif mifi” essesində qədim yunan əfsanəsindən bir fəlsəfi alleqoriya kimi istifadə edir. Bildiyimiz kimi, lənətlənmiş Sizif qəzəbli tanrılar tərəfindən böyük və ağır bir daşı yaman və çılpaq bir dağın zirvəsinə qaldırmağa məhkum edilib, amma iş ondadır ki, o daş hər dəfə tam zirvəyə çatdığı an, o heç bir tabe olmadan yenidən aşağı yuvarlanır. Və Sizif əsrlər boyu bu mənasız, boş zəhməti sonsuz dəfə yorulmadan təkrar edir. Bu, səmimi deyək ki, absurd, sonsuz və tamamilə mənasız bir ümidsizlik formasıdır.

Amma Kamyu kitabın ən heyrətamiz yerində belə bir inqilabi nəticəyə gəlirdi: “Biz cəzalı Sizifi əslində xoşbəxt təsəvvür etməliyik.” Bəs doğrudan niyə? Çünki qəhrəman Sizif özünün absurda məhkum o faciəvi taleyini bütün aydınlığı ilə artıq dərk edir və o bilərəkdən hər dəfə o qəddar dağı inamla yenidən qalxanda, o daşın varlığı o yekəbaşına qanla tanrılara qarşı fərdi bir üsyan və asilikdir. Bizim həyat doğrudan da öz-özlüyündə absurda və heçliyə bərabər mənasız ola bilər, amma biz mütləq olaraq ona var gücümüzlə, sonsuz inadla, cəsarətli yaradıcılıqla və vicdanlı azadlıqla “xeyr” deməli, bizə baxan o mənasız daşı məhz fərdi və qəhqəhəli sevincimizlə, rəqslə yuxarı qaldırmalıyıq.

---

4. Simona de Bovuar: “Mən”in Sosial Azadlığı

Yazıçı və filosof Simona de Bovuar fəlsəfəni sakit otaqdan daha çox konkret ictimai və qlobal gender müstəvisinə cəsarətlə daşıdı. Onun əsas fəlsəfi inqilabı sübut etməsi idi ki, müasir insanın daxili azadlığına mane olan şey sadəcə və sadəcə Kamyusayağı metafizik boşluq deyil, həm də məhz riyakar cəmiyyətin ona xüsusilə və amansızca yüklədiyi o ənənəvi və süni rollardır (mahiyyətlərdir).

Bovuarın şöhrət tapan “Qadın doğulmur, əslində qadın olunur” aforizmi buna işarə edirdi. O deyirdi ki, qadınlara tarixi olaraq şərtsiz aid edilən o passivlik, saxta zəiflik və ya müqəddəs fədakar təzahürlü “ev qadını” obrazı əsla və əsla bioloji bir bəxt, qaçılmaz alın yazısı deyil. Bu, sadəcə ataerkil cəmiyyətin tarix boyu öz işini asanlaşdırmaq üçün uydurduğu böyük bir sosial mifdir. Hər bir qadın da əvvəlcə təməldə sırf “bir insan olaraq” təbii şəkildə Sartrın dediyi o böyük şəxsi azadlığa məhkumdur və o qadın da gec-tez bu zorla geyindirilmiş saxta rolları cəsarətlə sındırıb nəhayət özünün dəqiq varlığını və hürr subyektivliyini (mənliyini) bütün dünyaya elan etməlidir.

---

5. Özünüaldatma (Bad Faith): Azadlıqdan Qaçış

Bəs onda həyatda niyə çoxumuz azad deyilik? Sartrın cavabı aydındır: Çünki azadlıq olmaq olduqca məsuliyyətli və qorxuludur. Məhz bu qaçışı Sartr Bad Faith (özünüaldatma, pis vicdan, yalançı səmimiyyət) adlandırırdı. Biz gündəlik həyatımızda çox vaxt çətinliyə düşəndə saxtakarcasına deyirik: “Nə edim, axı mən xasiyyətcə beləyəm”, “ailəm mənə belə tərbiyə verib, mən neyləyə bilərəm”, “qardaşım, anla ki, mən sadəcə işçiyəm və müdirin əmrini yerinə yetirməliyəm”, “bura Azərbaycandır, cəmiyyət buna onsuz da icazə vermir” və i.a.

Ekzistensialist mütəfəkkirlər üçün isə dildə səslənən bütün bu bəhanələr əslində sadəcə çirkin və asan bir yalandır. Bu o deməkdir ki, sən fərd olaraq bu prosesdə, qorxaq bir heyvan kimi öz məsuliyyətini və “yoxlanılmamış” mənliyini danırsan və özünü o cansız və tərpənməz bir “əşya”ya (bir stol, ya da qələm kimi seçim hüququ olmayan mürəkkəb bir şeyə) çevirməyə bilərəkdən çalışırsan ki, bircə bu azadlıqla “seçim etməyin” və məsuliyyət daşımağın dərəcəsiz mənəvi ağrısından (Angst) bir təhər yaxa qurtarasan. Amma vicdanlı həqiqi (otentik) insan o kəsdir ki, cəmiyyətin bu tip asan və qəbul olunmuş bəhanələrini tamamilə rədd edir və bu riskli bəhanə oyununu qəti oynamadan öz həyat qələmini əlinə alır və o həyatın necə istəyirsə ilk sözündən son nöqtəsinə qədər öz vicdanı ilə özü yazır.

---

Yekun: Məna Səndən Başlayır

Sonda aydın etiraf etmək lazımdır ki, bütün bu ekzistensializm ənənəsi sənə oxuduğun ucuz romanlar kimi qətiyyən xəfif mənəvi təsəlli filan vermir. O sənə aldadıcı bir “narahat olma, qardaş, hər şey inan ki lap yaxşı olacaq” gülüşünü satmır. O sənə sadəcə acı reallığı deyir ki: kainat, əslində çox soyuqdur, absurdcasına mənasızdır və hər birimiz acınacaqlı şəkildə bir gün qaçılmaz kəfənlə tamamilə yox olacağıq. Amma bircə dəqiqə dayan, fəlsəfə sənə həm də vurğulayır ki, məhz bu vahiməli mənasızlığın özü və “tarixi ssenarisizlik” əslində sənə kainatda ən uca neməti – real və mütləq cəsarətli azadlıq verir.

Əgər dünyanın bu ana qədər sənin üçün yuxarıdan tapşırılmış hər hansı hazır tarixi bir mənası yoxdursa, deməli sən tamhüquqlu sahib olaraq öz şəxsi və emosional mənanı bu həyatda məhz özün cəsarətlə dizayn edib yarada bilərsən. Bəli, bu o deməkdir ki, sən birbaşa öz həyat fəlsəfə romanının yeganə və şübhəsiz müəllifisən. Əgər sənin önündəki o vərəq (Tabula Rasa) ağappaq və tərtəmiz boşdursa, bu azadlıq boşluğu səni depressiyaya salıb ağlatmaq əvəzinə tam tərsinə sevindirməli və sənə bu ağ səhifəyə mənəvi tələblərə uyğun istədiyin hər bir şeyi böyük rənglərlə yazmaq və fırçalamaq əminliyini (imkanını) verməlidir. O zaman cəsarətlə ayağa qalx və Kamyunun Sizifi kimi, o absurd daşı hər gün öz gərgin və qanlı əllərinlə dağın o zirvəsinə tərəf qaldırarkən göz yaşı tökmək əvəzinə, sadəcə içdən qəhqəhə ilə gülümsəməyi və üsyan etməyi həqiqi varlığınla öyrən və dərk et.

Gələn həftə kursumuzun son həftəsində bütün bu təməlləri müasir dövrə - texnologiya, Süni İntellekt və virtual reallıq dünyasına bağlayacağıq. “Düşünən maşınlar” dövründə fəlsəfə bizə nəyi öyrədə bilər?

“İnsan özü-özünü necə yaradırsa, elə də odur.” - Jan Paul Sartr