Şopenhauer və Niçə: İradə və Güc

I Hissə: Şopenhauer – Pessimizmin Dahisi

Dünya İradə və Təsəvvürdür

Kantın “şeyin özü”nü (noumeni) heç vaxt idrakla bilə bilmərik dediyi yerdə alman filosofu Artur Şopenhauer (1788-1860) ona qəti etiraz etdi. O bildirdi ki, cənab Kant, biz “şeyin özünü” əslində hər saniyə məhz öz içimizdə hiss edirik – bu dünyanı hərəkətə gətirən mütləq İradədir (Wille). Aclıq hiss edəndə, nəyisə cinsi olaraq arzulayanda, qorxanda – bütün bunlar sadəcə bizim daxilimizdəki o kor iradənin müxtəlif təzahürləridir.

Şopenhauerin bədbin elmi qənaətinə görə, bütün bu kainatın təməlində dayanan bu əzəli İradə zərrə qədər də ağıllı və ya teleoloji (məqsədyönlü) deyil. Bu, tamamilə kor, aqressiv, doyumsuz və sonsuz bir istək (yaşamaq) qüvvəsidir. Torpaqdakı ağac böyümək istəyir, vəhşi heyvan digərini parçalayıb yemək istəyir, insan isə daima sevmək, nəsəyə sahib olmaq, fani dünyada yaşamaq istəyir – amma heç vaxt bu istəklərin heç biri tam doyumla sona çatmır. Fərd bir mühüm arzusunu reallaşdıran kimi, onun yerində dərhal başqa yeni bir ehtiyac yaranır. Beləliklə, insan həyatı, əslində, bitib-tükənməyən sonsuz bir narazılıq və əzab dövrəsidir.

Həyatın Faciəsi

Şopenhauer bu fikri heç bir illüziyasız açıq şəkildə ifadə edirdi: Həyat öz dərin mahiyyətcə sadəcə və sadəcə bir əzabdır. Bu dünyada biz ya istədiyimiz şeyə hələ çatmamışıq (və buna görə acı çəkirik), ya da artıq ona çatmışıq, amma bu dəfə də darıxırıq (yeni bir boşluq əzabı yaranır). Lənətlənmiş insan qısa həzz ilə uzun əzab arasında irəli-geri bir yelləncək kimi daim sallanır, amma o həzz hissi həmişə ötəri, mütləq əzab isə qalıcı və daimidir.

Bu kəskin pessimizmin asanlıqla insanı dərin çarəsizliyə saldığını düşünə bilərsiniz, amma Şopenhauer bu acı reallıqdan müvəqqəti və daimi olmaqla üç fərqli “çıxış yolu” təklif edirdi:

1. Sənət (Estetik qurtuluş): Zövq aldığımız musiqi, rəsm, poeziya – bütün bunlar fərdi bizi o vəhşi İradənin əsirliyindən cəmi bir neçə saatlıq müvəqqəti azad edir. Xüsusən ritmik musiqi Şopenhauer üçün təbii ki, sənətlərin ən alisi idi, çünki musiqi birbaşa olaraq İradənin öz orijinal dilində danışır.
2. Şəfqət (Əxlaqi qurtuluş): Başqa bir canlının çəkdiyi əzabı və ağrını ürəkdən hiss etmək insanı yavaş-yavaş öz bioloji eqoizmindən (hikkəsindən) xilas edir. Bildiyimiz ki, Şopenhauer hind fəlsəfəsindən və Buddizmdən dərindən təsirlənmişdi.
3. Asketizm (Nirvana - tam qurtuluş): Bioloji istəklərdən kortəbii imtina etmək. Orijinal Budda kimi öz içimizdəki o vəhşi İradəni məcburən susdurub tam daxili sükuta (Nirvanaya) çatmaq.

Şopenhauer Qərb fəlsəfəsində Buddizmi ciddi şəkildə nəzərə alan ilk böyük filosof idi. Onun pessimizmi gənc bir filosofu dərin şəkildə təsirləndirdi – bu filosof Şopenhauerin pessimizmini məğlub etmək üçün ən güclü silahı hazırlayacaqdı.

---

II Hissə: Niçə – Çəkiclə Fəlsəfə Etmək

Hegelin tarixin dəmir məntiqi ilə qurduğu o nəhəng, aydın və intizamlı idealist saraya birdən-birə amansız bir şimşək çaxır. Avropa paradiqması səhnəsində əlində fəlsəfi “çəkic” tutmuş, gür bığlı, dəli baxışları ilə insanın ruhunu dəlib keçən inqilabi bir filosof peyda olur: Fridrix Niçə (1844-1900).

O cəsarətlə, nə Hegelin o müqəddəs “Mütləq Ruh”una, nə də Kantın toxunulmaz “Kateqorik İmperativ”inə rəhm edir və bütün o qoca, köhnəlmiş mənəviyyata yalnız arxadan bir şillə vurur: “Sizin müdafiə etdiyiniz bütün bu əxlaq cəfəngiyatı guya mütləq həqiqəti tapmaq üçündür, yoxsa sizlərin təbii zəifliyinizi fəlsəfi maskalar altında gizlətmək üçün?”

Niçə elitar fəlsəfəni sakit və akademik universitet kürsülərindən zorla çıxarıb qarlı dağların zirvəsinə, insanın ən xaos dolu qaranlıq daxili mağaralarına apardı. O bu dünyaya yeni bir intizamlı fəlsəfi sistem qurmaq üçün deyil, əksinə, qurulmuş bütün o illüziya sistemlərini kökündən dağıtmaq, mövcud yalançı bütləri (toxunulmaz ideyaları) çəkiclə çilik-çilik etmək üçün gəlmişdi.

---

1. Tanrının Ölümü və Nihilizmin Doğuşu

Zaman-zaman Niçənin bütün fəlsəfə tarixində bəlkə də ən çox yanlış anlaşılan və qorxulan cümləsi məhz budur: “Tanrı öldü! Onu məhz biz öldürdük!”

Bu əsla ateist bir sevinc nidası deyildi. Bu bütöv Avropaya verilən böyük bir mədəni fəlakət xəbəri idi. Kəskin zəkalı Niçə qışqıraraq demək istəyirdi ki, inkişaf edən müasir elm və sərt rasionallıq Tanrını (yəni bəşəriyyəti bir yerdə tutan vahid mütləq dəyərlər sistemini, həyatın yeganə ilahi mənasını) öldürüb və insanın ürəyindən çıxarıb atıb. Amma zavallı təbəqə hələ dindən qalan o nəhəng boşluğun necə qorxulu bir uçurum olduğunu tam anlamamışdı. Əgər artıq yuxarıda heç bir Tanrı yoxdursa, deməli yerdə də mütləq “Yaxşı” və obyektiv “Pis” deyə bir şey zatən yoxdur. Artıq hər bir şey mübahdır (icazəlidir). Və bu dəhşətli gerçəklik insanlığı gec-tez daha dərin bir reallıq quyusuna – kütləvi Nihilizmə (mütləq heçlik və mənasızlıq duyğusuna) sürükləyir.

Niçənin amansız diaqnozuna görə insan növü ya bu nihilizm quyusunda iradəsizcəsinə batıb yox olmalıdır, ya da tam əksinə – bütün ağrıları ayaqlayaraq o quyunun üzərindən cəsarətlə tullanıb, öz dəyərlərini özü yaradacağı tamamlanmış yeni bir üst-mərhələyə, Fövqəlinsana keçməlidir.

---

2. Ruhun Üç Çevrilməsi: Dəvə, Aslan, Uşaq

Niçə “Zərdüşt belə deyirdi” əsərində insanın inkişafını üç simvolla izah edir:

1. Dəvə: Kor-koranə itaət edən zəif ruhdur. O, cəmiyyətin, köhnə dinin, cidd-cəhdlə valideynlərin kürəyinə qoyduğu bütün mənəvi “yükləri” sakitcə qəbul edir. Həyat fəlsəfəsi yalnız “Mən etməliyəm” (çünki belə tələb olunur) əmrinə tabedir. O, daşıdığı bu saxta yükü ilə fəxr edən zavallı bir quldur.
2. Aslan: Bütün qadağalara amansızca üsyan edən iddialı ruhdur. O, dəvənin uzun illər ləyaqətlə daşıdığı o ağır yüklərin hamısını var gücü ilə yerə çırpır. Nəhayət ki, hər kəsə və hər şeyə “Yox!” deməyi öyrənir. Cəmiyyətin o qorxuducu “Sən mütləq bunu etməlisən!” əmrinə qarşı o cəsarətlə nərə çəkib “Xeyr, mən yalnız özüm istəyirəm!” cavabını verir. Amma acı reallıq odur ki, Aslan mövcud olanı yalnız dağıtmağa qadirdir, o içindəki o dağıdıcı nifrətlə saf və təmiz, heç vaxt yeni bir dəyər yarada bilməz.
3. Uşaq: İnsanın çata biləcəyi o şəksiz ən ali, yaradıcı mərhələdir. Təmiz Uşaq keçmiş travmaları əbəqiyən unudur, onun üçün həyat sadəcə fövqəladə bir “oyun”dur. O, öz-özlüyündə yeni bir cəsur başlanğıcdır. Uşaq aslanın dağıtdığı o xarabalıqlardan sonra tamam yeni, təmiz, fərş bir dünyanı sadəcə “öz şəxsi qaydaları ilə”, heç kimin fikrinə qətiyyən əhəmiyyət vermədən, gülə-gülə və tamamilə təmiz bir vicdanla (Amor Fati ilə) yenidən yaradır.

Siz hal-hazırda hansı mərhələdəsiniz? Öz yükünü daşıyan bir dəvə, yoxsa öz dünyasını quran bir uşaq?

---

3. Güc İradəsi və Übermensch

Niçə üçün təbiətin və bütövlükdə bu kainatın mövcud olan tək təməl qanunu sadəcə çətinliklə sağ qalmaq (Darvinsayağı) deyil, daima özünü irəliyə doğru aşmaq və yaratmaqdır. Hər bir həyatı canı bahasına yaşamaq istəyən varlıq daha güclü olmağa, öz şansını sınamağa və eyni zamanda öz qüdrətini böyütməyə mütləq can atır. Şopenhauerdən fərqli olaraq o burada sadəcə fiziki sağ qalmaq deyil, dünyanı bütün yönləri ilə fəth edən, ona mənaca yeni dəyərlər tikən sarsılmaz “Güc İradəsini” nəzərdə tuturdu.

Bu iradənin zirvəsi Fövqəlinsan (Übermensch)-dir. Fövqəlinsan nə deməkdir?

• O, kütlənin əxlaqına boyun əymir.
• O, özünə özü qanun qoyur.
• O, həyatın bütün gözlənilməz acılarını, xaoslarını və fırtınalarını mərdliklə qəbul edir və məhz bunlara rəğmən ayaqda durub uçurum kənarında rəqs etməyi hər şeydən çox bacarır.
• O, nihilizmi məğlub etmiş yeganə varlıqdır.

Niçə “Zərdüşt”-ün dilindən qorxmaz bir nida ilə bəyan edirdi: “İnsan, sadəcə, heyvanla uca fövqəlinsan arasında çəkilmiş gərgin bir kəndirdir – qaranlıq uçurumun düz üzərindən keçən təhlükəli bir kəndir.”

---

4. Əbədi Qayıdış: Ən Ağır Çəki

Sakitcə təsəvvür edin: Günlərin bir günü, ən qaranlıq və tənha bir gecədə arxanızca bir iblis gəlir və qulağınıza fısıldayaraq deyir: “Bax, sənin məhz bu indiki həyatın necə acı və şirin keçibsə, eyni o şəkildə də, heç bir dəyişiklik olmadan düz sonsuz dəfə təkrar olunacaq. Eyni uğursuzluqlar, eyni göz yaşı, eyni ötəri sevinclər, hətta ən eyni xırda, ağcaqanad vızıltısı qədər detallar belə – inanki, hamısı eyni sıxıcı ardıcıllıqla təkrar-təkrar sonsuzluğa qədər sənin üçün geri qayıdacaq.”

Siz ömrünüzün bu ağır, bu dözülməz xəbəri qarşısında dəhşət içində özünüzü yerə çırpıb, dişlərinizi qıcayaraq həmin o iblisə lənətlər oxuyarsınız, yoxsa heç gözlənilmədən ayağa qalxıb: “Sən bir iblis yox, əsl tanrısan, inanki mən həyatımda bundan daha möhtəşəm və böyük bir müjdə eşitməmişəm!” deyərsiniz?

Böyük Niçə üçün onun kəşf etdiyi bu iradə təcrübəsi, əslində insan qəlbi və zəkasının ən ağır sınağıdır. Buna görə də sən bu gün, bu anı elə sümüyünə qədər həqiqi yaşamalısan ki, sabah o bitəndə onun sonsuz dəfə qayıdışına da həvəslə əbədi bir “Bəli!” deyə biləsən. Məhz fəlsəfədə insanın öz qisməti (taleyi) ilə bu sarsılmaz barışığına Amor Fati (Taleyi bütün hüceyrələrinlə sevmək) deyilir. Burada sevmək – acizcəsinə boyun əyib sadəcə qəbul etmək deyil, insanın bütün yıxılmalarını, böhranlarını və hər bir xırda anını belə coşquyla bağrına basıb qucaqlamasıdır.

---

Yekun: Pessimizmdən Güc Fəlsəfəsinə

Şopenhauer və Niçə fəlsəfə tarixində şübhəsiz ki, həm bir-birilərinin məntiqi ardıcılı, həm də eyni zamanda ən güclü əksidirlər. Qoca Şopenhauer gənclərə səmimiyyətlə nəsihət edərək dedi ki, bu dünya təpədən dırnağa qədər əzabdır, onun pəncəsindən qurtulmaq üçün sənətə və asketizmə – yəni qaç! Gənc və çılğın Niçə isə sərt şəkildə qarşı çıxaraq hayqırdı ki, bəli, dünya doğrudan da dəhşətli bir əzabdır, uçurumdur, amma dayanma, məhz o uçurumun lap kənarında rəqs et!

Onların hər ikisi müəllimləri sayılan Hegelin o utopik “tarixin mütləq və ağıllı xoşbəxt sonu” ideyasını radikal şəkildə rədd etdilər. Amma biri (Şopenhauer) qorxuya düşərək insanı Nirvana axtarışına – sükuta səslədiyi halda, digəri (Niçə) uçurumun dərinliyində insan gücünü yeni və daha üstün bir yaradıcılığa çağırırdı. Şopenhauerin pessimizmi sənə açıq gözlərlə həyatın faciəsini və çətinliyini göstərir. Niçənin o iti “çəkici” və mütləq gücü isə, sənə məhz o qaçılmaz faciənin və ağrının lap tən ortasında belə dik durub öz dəyərlərini mərdliklə yaratmaq cəsarəti aşılayır.

Sən öz həyatının sənətkarısan. Fırça sənin əlindədir. Necə bir əsər yaradacaqsan?

Gələn həftə Niçənin proqnozlaşdırdığı nihilizm 20-ci əsrin müharibələri və ekzistensial böhranları ilə üz-üzə gələcək. Kierkeqor, Sartr və Kamyu ilə birlikdə “mənasız” bir kainatda azad olmanın nə olduğunu öyrənəcəyik.

“Məni öldürməyən şey, məni gücləndirir.” - Fridrix Niçə