Hegel və Marks: Tarix və İnqilab

Giriş: Tarix Bir Pərdədir

Əvvəlki həftələrdə biz fəlsəfənin müxtəlif suallarla məşğul olduğunun şahidi olduq: “Varlıq nədir?”, “Necə bilirik?”, “Əxlaqlı olmaq nədir?”. Amma Georg Vilhelm Fridrix Hegel (1770-1831) fəlsəfəyə tamamilə yeni və nəhəng bir ölçü gətirdi: Zaman.

Hegelə görə həqiqət məkanda donub qalmış, sabit duran bir əşya deyil. Həqiqət məhz tarixin özüdür. O, daimi bir prosesdir. Və bu tarixi prosesdə təsadüflərə qətiyyən yer yoxdur. Tarix mütləq və ülvi bir məqsədə doğru addımlayan nəhəng bir “Ruh”un (Geist) hekayəsidir. Hegel qeyd edirdi ki, insan idrakı yalnız tarixin “axşamında”, “Minervanın bayquşu yalnız qaranlıq düşəndə uçuşa keçər” məsəlində olduğu kimi, olub bitmiş baş verənləri geriyə baxaraq tam dərk edə bilər.

---

1. Dialektika: Ziddiyyətin Mühərriki

Hegelin dünyanı intellektual olaraq anlamaq üçün istifadə etdiyi ən güclü alət Dialektika-dır. O deyirdi ki, kainat və bəşəriyyət sükut (durğunluq) içində deyil, daim dinamik bir mübarizə içindədir. Və qəti inkişaf yalnız daxili ziddiyyətlər vasitəsilə mümkündür.

Tezis, Antitezis və Sintez

Hər hansı bir tarixi dövrün hakim fikri (Tezis) zamanla qaçılmaz olaraq öz daxilindəki boşluqları üzə çıxarır və dərhal buna zidd olan yeni bir fikir (Antitezis) doğulur. Bu iki zidd tərəf bir-biri ilə ideoloji “savaşa” girir. Amma bu dialektik savaşda tərəflərdən biri tamamilə məhv olmur; əksinə, onlar daha ali, daha yüksək bir nöqtədə birləşirlər və tamamilə yeni, mükəmməl bir səviyyə olan Sintez yaranır. Daha sonra təbii axarla həmin bu sintezin özü yeni bir tezisə çevrilərək öz antitezisini yaradır və beləliklə, böyük insanlıq tarixi pillə-pillə yuxarı, azadlığa doğru qalxır.

Məsələn:

• Tezis: Mütləq monarxiya (hər kəs tiranın əmrindədir).
• Antitezis: Radikal inqilab və tam xaos (hamı azaddır, amma qayda yoxdur).
• Sintez: Konstitusiyalı dövlət (həm qayda var, həm də fərdi azadlıq).

---

2. Ağa-Qul Dialektikası: Kim Daha Azad?

Hegelin fundamental “Ruhun Fenomenologiyası” əsərində tarixin gedişatını izah edən olduqca maraqlı bir paradiqma mövcuddur. İki şüurlu insan (subyekt) qarşı-qarşıya gəlir. Hər iki tərəf digəri tərəfindən tərəddüdsüz cəkdə “tanınmaq” (yəni “mənim varlığımın heybətini və üstünlüyünü mütləq qəbul et”) istəyir. Başlayan bu qanlı ölüm-dirim mübarizəsində öz həyatını rahtlıqla riskə atan (ölümü göz önünə alan) cəsur tərəf “Ağa”, təbii olaraq ölümdən qorxub təslim olan tərəf isə “Qul” olur.

İndi sual olunur: Kim azaddır? Kənardan ilk baxışda görünən odur ki, təbii olaraq qalib Ağa azaddır. Amma dialektik məntiqlə Hegel iddia edir ki, zamanla əslində Ağa elə məhz həmin Quldan mütləq asılı vəziyyətə düşür. Çünki varlı Ağa artıq heç nə istehsal etmir, hər şeyi ancaq Qulun gündəlik əməyi ilə asanlıqla əldə edir və o qəribə də olsa psixoloji olaraq məhz Qul tərəfindən ağa kimi daim tanınmağa möhtacdır. O biri tərəfdən Qul isə dayanmadan işləyərək, təbiəti əlləri ilə dəyişdirərək, öz əziyyətli zəhməti vasitəsilə öz əsl insani gücünü və yaradıcılıq qabiliyyətini dərk etməyə başlayır. Beləliklə, Qul zamanla öz həqiqi mənliyini tapır və nəticə etibarilə sahib olduğu Ağadan qat-qat daha azad və yaradıcı bir subyektə çevrilir. Məhz bu dahi fəlsəfi motiv sonradan Karl Marksın şöhrətli iqtisadi-sinfi mübarizə nəzəriyyəsinin sarsılmaz əsasını qoyacaqdı.

---

3. “Geist” və Tarixin Sonu

Hegel qətiyyətlə iddia edirdi ki, xaotik görünən tarixin görünməz arxasında əslində nizamlı və kollektiv bir zəka, yəni Geist (Dünya Ruhu, Mütləq Ruh) dayanır. Və bu nəhəng ruh tarixin müxtəlif həlledici mərhələlərində böyük tarixi şəxsiyyətlər (məsələn, İsgəndər, Sezar, Napoleon kimi) və güclü dövlətlər vasitəsilə cismən özünü gerçəkləşdirir və addım-addım irəli gedir.

Hegelin teleoloji (məqsədyönlü) fəlsəfəsinə görə insanlıq tarixinin müəyyən bir təbii sonu, yəni gedib çatacağı ali bir final hədəfi mövcuddur. Və bu müqəddəs hədəf birmənalı olaraq Azadlıq-dır.

• Şərq despotizmlərində sadəcə bir nəfər (vəliəhd/hökmdar) azad idi.
• Yunan və Roma dünyasında bəziləri azad idi.
• Müasir (Hegel dövrü) dünyada isə hər kəs azaddır.

Dünya Ruhu məhz ən ali fəlsəfə (özünüdərk) vasitəsilə artıq özünü tam dərk etdiyi an, bəşər tarixi özünün ən şanlı pik nöqtəsinə – Mütləq Azadlığa çatır.

---

4. Aufhebung: Keçmişi Necə Daşımalı?

Hegel dialektikasında ən həlledici və vacib terminlərdən biri də məşhur Aufhebung-dur. Bu qədim alman sözü özündə eyni anda həm “ləğv edib aradan qaldırmaq”, həm də “qoruyub saxlamaq” kimi iki zidd mənanı birləşdirir. Hegel izah edirdi ki, xalqlar və ideyalar yeni bir ali sintezə çatanda biz heç vaxt öz minillik keçmişimizi tamamilə silib tarixin zibil qutusuna atmırıq. Biz onu sadəcə dialektik yolla inkar edərək, onun içindəki ən dəyərli nüvəni özümüzdə mənimsəyib saxlayırıq.

Məsələn, sən yetişkin bir gənc olaraq öz uşaqlıq dövrünü təbii formada “ləğv edirsən” (çünki sən fiziki olaraq artıq heç bir halda uşaq deyilsən), amma eyni zamanda sənin o uşaqlıqdakı bütün saf təcrübələrin və öyrəndiklərin sənin daxilində – yəni indiki gənc mənliyində silinmədən qorunub saxlanılır. İnsanlığın Fəlsəfə tarixi də tamamilə eyni prinsipə əsaslanır: meydana çıxan hər bir yeni mütəfəkkir əslində keçmişdəki fəlsəfi zirvələrin çiynində vüqar qaldırır və onların ənənəsini inkar edərək öz daxilində ehtiva edir (Aufhebung).

---

---

5. Karl Marks: Dialektikanı Ayaqları Üstə Qoymaq

Hegelin şübhəsiz ən güclü nəzəri varisi və eyni zamanda sonradan onun ən amansız tənqidçisi alman iqtisadçısı Karl Marks (1818-1883) oldu. Marks olduqca zəki bir gedişlə Hegelin məşhur dialektikasını götürdü, amma onu məzmunca kökündən dəyişdirdi. O, Hegelin hərəkətverici qüvvə kimi fərz etdiyi Ruh (Geist) və ideya anlayışlarını rədd etdi. Marks uca səslə elan etdi: “Xeyr, bəşər tarixinin əsl və yeganə hərəkətverici qüvvəsi obyektiv maddi həyat şəraitidir – yəni insanların iqtisadi cəhətdən necə istehsal etdiyi, bir-biri ilə necə amansız yaşadığı və nələrə fərdi sahib olduğudur.”

Beləliklə Marks, öz sözləri ilə desək, Hegelin başı üstə duran dialektikasını “ayaqları üstə” çevirdi. Onun mədəniyyət tarixində iz qoyan Tarixi Materializm (və ya Dialektik Materializm) nəzəriyyəsinə görə, istənilən cəmiyyətin alt-yapısı (təməli) yalnız həmin dövrün mənfəətpərəst iqtisadiyyatıdır. Cəmiyyətdə kim real istehsal vasitələrinə (çevrəsiz torpaq, gəlirli fabrik, müasir texnologiya, sərmayə) təkbaşına sahibdirsə, məhz o sümük sinif avtomatik olaraq dövlətin həm də siyasi-ideoloji hakimidir. Tarix boyu bu zorakar hakim sinif digər formasiyalara bürünərək daim altda yatan əzilən sinifləri amansızcasına istismar edib: quldarlıq dövründə hüquqsuz qulları, orta əsrlər feodalizmində təhkimli kəndliləri, müasir sənaye kapitalizmində isə ancaq öz əməyini sataraq yaşayan fəhlələri (proletariatı).

Yabançılaşma: İnsanın Öz-özündən Uzaqlaşması

Buna paralel olaraq, gənc Marksın gələcək nəsillərə qoyduğu ən dərin ekzistensial və fəlsəfi fəryadı onun yabançılaşma (ing. alienation, alm. Entfremdung) konsepsiyasıdır. O ürək yanğısı ilə deyirdi ki, fabrikdə səhərdən axşama kimi qul kimi işləyən bir fəhlə əslində təbiəti dəyişərək ortaya çıxardığı öz əməyinin məhsuluna zərrə qədər də olsa mənəvi və hüquqi sahib deyil – çünki çıxan o son məhsul mütləq şəkildə kapitalistin (sahibkarın) xüsusi mülkiyyətinə çevrilir. Bununla da zavallı fəhlə həm gərgin əməklə yaratdığı maddi şeydən təbii olaraq ayrılır, həm yorucu iş prosesindən heç bir psixoloji həzz ala bilmir, ən dözülməzi isə o, hətta öz həmkarlarından, ən əsası isə öz “insani mahiyyətindən” belə yadlaşıb uzaqlaşır.

Bir anlıq acı həqiqəti düşünün: bir insan gəncliyini verərək bütün gün böyük bir kapitalist maşınının sadəcə xırda bir hissəsini yığır, amma zavallı işçi nə o maşının bütöv mükəmməlliyini görə bilir, nə də nə vaxtsa o maşını alıb sürmək kimi xoşbəxt imkana sahibdir. O, kapitalist maşınında sadəcə ruhsuz və asanlıqla əvəzedilə bilən xırda bir dişli çarxdır. Karl Marks üçün məhz bu dəhşətli mənzərə bəşər övladının yer üzərindəki ən böyük faciəsi idi – çünki fərd yalnız qarın doyurmaq üçün işləməklə öz bioloji insani ləyaqətindən və içindəki böyük yaradıcı potensialından zorla məhrum edilirdi.

Sinfi Mübarizə və Tarixin Yönü

Özünün yaxın dostu Engelslə birlikdə yazdığı tarixi inqilabi broşür olan “Kommunist Partiyasının Manifesti”ndə Marks uca səslə bəyan edirdi: “İndiyədək mövcud olan bütün bəşər cəmiyyətlərinin yazılmış tarixi dayanmadan davam edən qanlı sinfi mübarizələr tarixidir.” Onun elmi qənaətinə görə, müasir sənaye kapitalizmi də eynilə özündən əvvəlkilər kimi (quldarlıq və feodalizm) getdikcə artan dərin daxili ziddiyyətləri sayəsində mütləq məhvə məhkumdur. Nəticədə sayca çoxalan və mütəşəkkil qüvvəyə çevrilən qəzəbli işçilər (proletariat) qlobal miqyasda birləşərək şiddətli bir inqilabla bütün istehsal vasitələrini burjuaziyanın əlindən zorla geri alacaq və yer üzündə ümumi bərabərliyə əsaslanan tamamilə sinifsiz, ədalətli və utopik bir kommunist cəmiyyəti quracaqlar.

Bu gün biz geriyə baxarkən görürük ki, Marksın cəsarətli siyasi proqnozları 20-ci əsr tarixində olduqca qanlı və həm də kəskin mübahisə doğuran fərqli nəticələr verdi – bəzi ölkələrdə o xalq inqilablarına, digərlərində isə milyonları məhv edən totalitar diktaturalara gətirib çıxardı. Yaranmış mürəkkəb siyasi mənzərəyə rəğmən, onun təhlil etdiyi yabançılaşma böhranı, cəmiyyətlərdəki daimi sinfi mübarizə və təməldə yatan vahid iqtisadiyyatın sosial düşüncəni və dini formalaşdırması haqqındakı inqilabi fikirləri bu gün də müasir sosiologiya, qlobal iqtisadiyyat və tənqidi siyasət fəlsəfəsinin sarsılmaz təməl daşlarından biri olaraq qalmaqdadır.

---

Yekun: Tarix İdeyamıdır, Maddəmidir?

İstər idealist Hegel, istərsə də praqmatik və materialist Marks ikisi birlikdə klassik fəlsəfəyə dinamik “zamanın” idarəolunmaz gücünü gətirdilər. Hegel sübuta yetirdi ki, kainatdakı hər şey ancaq öz daxili ziddiyyətləri ilə vuruşaraq mütləq inkişafa çatır. Marks isə əvvəlki fəlsəfələri rədd edərək, yer üzündəki bütün bu ziddiyyətli inkişafın mütləq maddi və iqtisadi əsasını çox kəskin şəkildə ortaya qoydu. Bütün fərqliliklərinə baxmayaraq, hər iki nəhəng mütəfəkkir bu gün də bir fundamental prinsipdə yekdilliklə razılaşırdılar: bəşər tarixi heç vaxt kortəbii təsadüflər yığını deyil – onun daxilində gizli, dəmir bir məntiqi intizam və irəliyə doğru sarsılmaz bir inkişaf istiqaməti vardır.

Xülasə, onların arasındakı ən fundamental fərq sadəcə budur: mühafizəkar Hegel üçün böyük tarixin əsl hərəkətverici qüvvəsi göydəki Ruh (ideya dünyası) idi, inqilabçı Marks üçün isə yerdəki maddə (iqtisadi istehsal münasibətləri). Bəs bugünkü həyatınıza nəzər salanda siz daha çox hansı cəbhəyə fəlsəfi cəhətdən yaxınsınız?

Gələn həftə fəlsəfə tarixində şimşək çaxacaq. Əvvəlcə Şopenhauerin pessimizmi ilə iradənin qaranlıq üzünü görəcəyik, sonra isə Friydrix Niçə əlinə çəkic alıb bütün köhnə dəyərləri sarsıtmağa gələcək.

“Ruh yalnız özü ilə ziddiyyətə girdiyində və o ziddiyyəti aşdığında öz həqiqi gücünü tapır.” - Georg Vilhelm Fridrix Hegel