İmmanuel Kant: Zəhnin İnqilabı

Giriş: Yuxunu Pozan Dahi

Ötən həftə biz Devid Yumun fəlsəfəni necə çıxılmaz bir dalana, mütləq şübhəçiliyə (skeptisizmə) sürüklədiyini gördük. Yum sübut etməyə çalışırdı ki, biz nə qəti elmə, nə mütləq səbəbiyyətə, nə də sabaha inamla baxa bilərik. Alman filosofu İmmanuel Kant (1724-1804) sonralar səmimi şəkildə etiraf edirdi ki, məhz Yumun bu yazıları onu dərin “dogmatik yuxudan” oyatmışdır.

Kant o dövrdə olduqca mühüm bir sual qarşısında qalmışdı: Həm riyaziyyatın a priori dəqiqliyini (rasionalizm), həm də reallığın dərkində təcrübənin şəksiz vacibliyini (empirizm) necə bir araya gətirməli?

Kantın bu irimiqyaslı suala verdiyi cavab fəlsəfə tarixində birmənalı olaraq Kopernik İnqilabı kimi qiymətləndirilir. Necə ki, Kopernik Günəşi sistemin mərkəzinə gətirmişdi, Kant da eyni inqilabi addımla insan zehnini kainatın idrak prosesinin tam mərkəzinə yerləşdirdi.

---

1. Zəhnin İnşa Gücü: Dünyanı Biz Yaradırıq?

Kantdan əvvəlki filosoflar elə düşünürdülər ki, biz insan olaraq kainatı sadəcə bir güzgü kimi passiv şəkildə qəbul edib əks etdiririk. Kant isə qətiyyətlə bildirdi ki, xeyr, bizim zehnimiz passiv bir alət deyil, olduqca aktiv bir gücdür. Zehnimiz dayanmadan işləyən bir fabrik kimidir. Xarici aləmdən bura xammal (duyğular: rəng, səs, toxunuş) daxil olur və zehnimiz dərhal onları müəyyən sintetik qəliblərə salaraq vahid “məna” istehsal edir.

Məsələn, biz qabağımızda qırmızı bir alma görürük. Amma əslində biz almanı sadəcə passiv şəkildə görmürük, zehnimiz eyni anda onu Zaman və Məkan qəliblərinə (kadrlarına) yerləşdirir. Zaman və məkan kainatın müstəqil obyektləri deyillər, onlar məhz bizim dünyanı dərk etmək üçün taxdığımız “apriori linzalar”dır. Onlar olmasa biz nəyisə heç cür təcrübədən keçirə və hiss edə bilmərik.

---

2. Fenomen və Noumen: Nəyi Bilə Bilərik?

Kant bu nöqtədə ən məşhur ayrılığını irəli sürdü:

1. Fenomenlər: Bizim zehnimiz tərəfindən emal olunmuş, hisslərlə qavradığımız dünya. Biz idrakən yalnız və yalnız bu dünyanı bilə bilərik.
2. Noumenlər (Şeyin özü təməldə necədirsə o): Bizim subyektiv şərhimizdən, zehnimizdən tamamilə kənarda olan, hadisələrin və əşyaların “əsl həqiqəti”. Kantın idrak fəlsəfəsindəki ən ağır etirafı məhz bu idi: Biz şeylərin mütləq olaraq “özünü” heç vaxt bilə bilməyəcəyik. Mən bir ağac görürəm, o mənim üçün artıq “ağac fenomeni”dir. Amma o ağacın mən olmadan, mənim idrak “linzalarım” xaricində əslində necə varlıq olduğunu görməyə mənim zehnim struktur olaraq imkan vermir.

Kantın bu kəşfi bizə həm zəkamızın fundamental limitini göstərdi, həm də kainatı empirizmin yaratdığı absurd təsadüflük təhlükəsindən xilas edib, onu yenidən insan idrakının universal qanunlarına tabe etdi.

---

3. Sintetik A Priori: Elmin Təməli

Yum fərz edirdi ki, təcrübə sənə heç vaxt mütləq və universal həqiqət verə bilməz. Amma Kant elan etdi ki, biz həm təcrübədən asılı olmayan (A Priori), həm də eyni anda bizə dünya haqqında yeni məlumat verən (Sintetik) mütləq həqiqətlərə sahibik. Məsələn, “Hər bir hadisənin müəyyən bir səbəbi var” cümləsi təkcə bizim keçmişdəki təcrübəmiz deyil, bu bizim zehnimizin ən fundamental işləmə mühərrikidir (qanunudur). Biz dünyanı ancaq məhz bu səbəbiyyət linzası ilə emal edə bildiyimiz üçün, obyektiv elm fəliyyəti imkan daxilində olur.

---

4. Kateqorik İmperativ: Əxlaqın Riyaziyyatı

Kant yalnız idarəolunmaz zehnimizi deyil, eyni zamanda dağıdıcı əxlaqımızı da vahid nizama saldı. Onun üçün əsl əxlaq heç vaxt hisslərdən (“mənim ürəyim məhz belə istəyir”) və ya eqoist nəticələrdən (“bu mənim üçün yaxşı nəticə verəcək”) asılı ola bilməz. Kantın fəlsəfəsində Əxlaq mütləq mənalı bir BORC-dur.

Kant Kateqorik İmperativ prinsipini irəli sürdü: “Yalnız o qaydaya görə hərəkət et ki, eyni zamanda o qaydanın ümumdünya qanunu olmasını arzulaya biləsən.”

Məsələn, təsəvvür edin ki, mühüm bir sənədə saxta imza atmaq istəyirsiniz. Əvvəlcə özünüzdən soruşun: “Bütün dünyada hamının yalançı və saxtakar olmasını istəyib, bunu universal bir qanun kimi qəbul edə bilərəmmi?” Əgər vicdanınızın bu suala cavabı “Xeyr”dirsə, deməli, atacağınız bu addım qeyri-əxlaqidir və ondan imtina etməlisiniz. Bu qaydada heç bir istisna yoxdur. Sən heç vaxt yalan danışmamalısan, hər hansı bir şəxsi (“bu adam mənə nə vaxtsa lazım olacaq” zehniyyəti ilə) öz mənafeyin üçün heç vaxt bir vasitə kimi istifadə etməməlisən. Çünki hər bir insan öz-özlüyündə elə bir məqsəddir.

---

Yekun: “Göy üzündəki ulduzlar və daxilimdəki mənəvi qanun”

Kant fəlsəfə tarixində gələcək reallıqları belə dəyişən möhtəşəm bir təhlil (filtrləmə) sistemi qurdu. O, bizə cəsarətlə öz mütləq ağlımızın hüdudlarını (sərhədlərini) göstərdi. Maarifçilik dövrünün əsas ideallarını – azad iradəni, insan ləyaqətini və heç nədən qorxmadan ləyaqətli sual vermək cəsarətini vahid sistemə saldı.

Kantın dərsi budur: Sən sadəcə bir müşahidəçi deyilsən, sən bu dünyanın memarısan. Sənin zəhnin kainatı inşa edir, sənin iradən isə mənəviyyatı qoruyur. Sən “Sapere Aude” deməlisən – öz ağlından istifadə edib, öz məsuliyyətini daşımalısan.

Gələn həftə Kantın açdığı bu qapıdan “Mütləq bir Ağıl” (Hegel) daxil olacaq və tarixin özünü fəlsəfənin mühərrikinə çevirəcək. Ruhun (Geist) tarixi necə formalaşdırdığını bərabər izləyəcəyik.

“İki şey mənim ruhumu daima artan bir heyranlıqla doldurur: başımın üstündəki ulduzlu səma və daxilimdəki mənəvi qanun.” - İmmanuel Kant