Empirizm: Təcrübənin Gücü

Giriş: Ağlın Məhdudiyyəti

Ötən həftə Rene Dekartın bütün dünyanı insanın məhz öz daxili ağlı (cogito) üzərində necə inşa etdiyinin şahidi olduq. Rasionalistlərə görə, həqiqətə çatmağın yeganə yolu otağa qapanıb, gözləri yumaraq yalnız təmiz məntiqlə düşünmək idi. Amma İngiltərə və Şotlandiyadan olan bir qrup filosof bu yanaşmaya qətiyyətlə etiraz etdi.

Onlar deyirdilər: “Gözlərinizi yumub düşünməklə heç nə tapa bilməzsiniz. Dünyanı anlamaq üçün gözləri açmaq, eşitmək, toxunmaq - bir sözlə, təcrübə etmək lazımdır.”

Məhz beləliklə Empirizm (təcrübəyə əsaslanma) dövrü başladı. Bu, sadəcə fəlsəfi bir mübahisə deyildi; bu, müasir elmi metodun, laboratoriya təcrübələrinin və eyni zamanda “sübutun” mütləq hakimiyyətinin doğuşu idi.

---

1. Con Lokk: Beynin “Format” Olunması

Con Lokk (1632-1704) haqlı olaraq müasir empirizmin atası sayılır. Onun fəlsəfə tarixinə vurduğu ən böyük zərbə rasionalistlərin “doğuşdan gələn apriori ideyalar” (məsələn: Tanrı anlayışı, məntiq qanunları və s.) fikrinə yönəlmişdi.

Tabula Rasa (Boş Lövhə)

Lokk düşünürdü ki, insan doğularkən onun beyni hələ cızılmamış, təmiz və ağ bir kağız – Tabula Rasa-dır. Biz böyüdükcə, xarici dünya ilə təmasda olduqca həmin o vərəq tədricən dolmağa başlayır. Gördüyümüz rənglər, eşitdiyimiz musiqilər, hiss etdiyimiz istilik – bunların hamısı birbaşa duyğu orqanlarımız vasitəsilə beynimizə “yazılır”. Əvvəlcə duyğulardan keçməyən heç bir şey sonradan insan ağlına daxil ola bilməz.

Obyektiv vs Subyektiv

Lokk burada çox maraqlı və vacib bir bölgü apardı. Onun fikrincə, əşyaların bəzi fiziki xüsusiyyətləri məhz onların özündədir (bunlar “İlkin keyfiyyətlər” adlanır: obyektin həcmi, sayı, forması), bəzi xüsusiyyətləri isə yalnız bizim beynimizin xaricə reaksiyasından ibarətdir (bunlar “İkinci dərəcəli keyfiyyətlər” adlanır: rəng, iy, dad, səs). Yəni məsələn, bir alma öz-özlüyündə həndəsi olaraq dairəvi ola bilər, amma onun məhz “qırmızı” rəngdə və ya “şirin” dadda olması yalnız bizim duyğu orqanlarımızla olan subyektiv münasibətimizdir.

---

2. Corc Berkli: Reallıq Mənim Zehnimdədir

Empirizm ideyaları Corc Berkli (1685-1753) tərəfindən ən uç, idealist nöqtəyə çatdırıldı. O olduqca radikal bir sual verdi: “Əgər biz reallıqda yalnız öz duyğularımızı (rəng, dad, forma) qavrayırıqsa, onda o duyğuların arxasında doğrudan da hansısa müstəqil fiziki maddənin olduğuna niyə və necə əmin ola bilərik?”

Berklini məşhur edən o kəlam budur: “Esse est percipi” (Mövcud olmaq – qavranılmaqdır).

Onun fəlsəfəsinə görə, hər hansı bir predmet (məsələn, qabağındakı bu masa) yalnız kimsə ona baxarkən, yaxud toxunarkən mövcuddur. Əgər qətiyyən heç bir canlı varlıq o masaya baxmasa və onu hissi olaraq dərk etməsə, o masa artıq var sayıla bilməz. Bəs onda mən otaqdan çıxanda dünya yox olurmu? Berkli hesab edirdi ki, xeyr, çünki bütün kainatı hər an seyr edən mütləq və sonsuz bir göz – Tanrı mövcuddur. Lakin maddənin bizdən asılı olmayan özünəməxsus, müstəqil varlığı yoxdur; reallıq dediyimiz hər şey birbaşa şüurun (zehnin) təcrübəsidir.

---

3. Devid Yum: Fəlsəfənin Zəlzələsi

Beləliklə səhnəyə fəlsəfə tarixinin bəlkə də ən böyük skeptiki (şübhəçisi) Devid Yum (1711-1776) daxil olur. Yum empirizmi elə bir kəskin dərəcəyə gətirib çıxardı ki, obyektiv elmin və qəti məntiqin təməlləri kökündən sarsıldı.

Səbəbiyyət İllüziyası

Biz intellektual olaraq həmişə inanırıq ki, A hadisəsi (məsələn, qalanmış od) labüd şəkildə B hadisəsinə (istilik və ya yanma) səbəb olur. Yum kəskin şəkildə soruşdu: “Siz bu mütləq səbəbiyyəti sırf təcrübə ilə sübut edə bilərsinizmi?” Əslində sən sadəcə olaraq A hadisəsindən sonra ardıcıl şəkildə B hadisəsinin gəldiyini müşahidə edirsən. Amma sən heç vaxt o iki hadisə arasındakı gizli, məcburi və görünməz zəncir olan “səbəbiyyəti” öz gözünlə görmürsən. Məsələn, bir bilyard topu digərinə dəyəndə ikinci top hərəkətə gəlir. Biz bu mexaniki ardıcıllığı həyatımız boyu min dəfə gördüyümüz üçün beynimizdə sadəcə güclü bir vərdiş formalaşır və biz adət olaraq buna “səbəb” deyirik. Lakin xalis məntiq prizmasından çıxış edən Yum üçün sabah eyni topun yerindən qətiyyən tərpənməməsi ağlasığmayan olsa da, fəlsəfi baxımdan tamamilə mümkündür.

İnduksiya Problemi

“Günəş hər gün çıxdığı üçün, təbii ki, sabah da çıxacaq” – bu təxminən induktiv elmin təməlidir. Amma Yum amansızca iddia edirdi ki, bizim keçmişin gələcəyə eynilə bənzəyəcəyinə dair heç bir mütləq rasional sübutumuz yoxdur. Biz buna sadəcə hisslərimizlə, gözləntilərimizlə və keçmiş vərdişlərimizlə inanırıq. Yəni biz reallıqda bunu “bilmirik”, sadəcə güclü şəkildə “təxmin edirik”. Bu inqilabi fikir sonradan Albert Eynşteyn, eləcə də Karl Popper kimi dahi alim və mütəfəkkirlərin elmi metod haqqındakı fəlsəfi düşüncələrinə çox dərin təsir göstərəcəkdi.

---

4. İnsan “Mən”i nədir?

Yum idrakın fəaliyyətini izah etmək üçün öz daxilinə (“Mən”ə) baxanda orada heç Lokkun o məşhur “boş lövhə”sini belə tapa bilmədi. O qeyd etdi ki, əslində “mən” adlandırdığımız sabit və sarsılmaz bir ruh və ya substansiya mövcud deyil. İnsan öz daxilinə diqqətlə nəzər saldıqda, orada sadəcə olaraq bir-birinin ardınca sürətlə ötüb keçən və əslində bir-birindən asılı olmayan hisslər, duyğular və xatirələr yığınını (istilik, susuzluq, hansısa hadisənin yaddaşı…) müşahidə edir. Bizim “Mən” adlandırdığımız qavrayış, əslində, mütəmadi dəyişən bu minlərlə psixoloji parça və duyğunu bir-birinə bağlayan olduqca zərif və kövrək bir illüziyadan başqa bir şey deyildir.

---

Yekun: Təcrübənin Həddi

Beləliklə, empiristlər illərlə səmalarda dolaşan fəlsəfəni yenidən göylərdən yerə, gündəlik həyatın “laboratoriyasına” endirdilər. Onlar bəşəriyyətə öyrətdilər ki, məntiqlə irəli sürülmüş ən möhtəşəm və qüsursuz nəzəriyyələr belə real təcrübənin, faktların qarşısında tamamilə acizdir. Əgər bu və ya digər iddia hissiyyatla və birbaşa təcrübə ilə təsdiq olunmursa, o sadəcə insan zehninin uydurduğu xəyaldan başqa bir şey deyildir.

Gəl ki, Yumun ifrat skeptisizmi idrak fəlsəfəsini çıxılmaz bir dalana dirədi. Axı əgər biz həyata dair heç nəyi, hətta sabah səhər günəşin mütləq doğacağını belə dəqiq “bilmiriksə”, o zaman elm necə mümkün ola bilər və biz necə yaşamalıyıq? Fəlsəfə tarixinin zəka sahəsindəki bu ən böyük böhranını həll etmək üçün tezliklə Almaniyadan bütün “yuxuları pozan” yeni bir dahi meydana çıxacaq.

Gələn həftə İmmanuel Kantı tanıyacağıq. O, həm rasionalistləri, həm də empiristləri bir araya gətirməyə və fəlsəfə tarixinin ən böyük “kəşfini” - beynimizin dünyanı necə inşa etdiyini bizə göstərməyə çalışacaq.

“Bilgə bir insan, inancını sübutların dərəcəsinə görə formalaşdırandır.” - Devid Yum