İntibah və Dekart: Yeni Düşüncənin Doğuşu

İntibah: İnsanın Yenidən Doğuşu

Orta Əsrlərin qaranlıq sükutundan sonra 14-cü əsrdə İtaliyada intellektual bir oyanış başladı. Bu oyanış dönəminə İntibah (Renessans – “yenidən doğuş”) deyilir. İntibah dövrü insanı yenidən kainatın mərkəzinə gətirdi. Orta Əsrlərdə Tanrı hər şeyin mütləq ölçüsü idisə, İntibahda insan öz gücünü, estetik gözəlliyini və yaradıcılıq potensialını yenidən kəşf etdi.

Həmin dövrün fəlsəfi hərəkatı Humanizm adlanır. Humanist mütəfəkkirlər (Petrarka, Piko della Mirandola, Roterdamlı Erazm) antik Yunan və Roma əsərlərini yenidən mütaliə etdilər və insanın sonsuz potensialını xidmətə çağırdılar. Piko della Mirandola özünün məşhur “İnsanın ləyaqəti haqqında nitq” əsərində Tanrının insana belə xitab etdiyini yazırdı: “Mən sənə nə sabit bir yer, nə xüsusi bir forma, nə də müəyyən bir vəzifə verdim. Sən ancaq öz istəyinlə, azad iradənlə istədiyin şeyə çevrilə bilərsən.” Bu, fərdi azadlıq ideyasının tarixdəki ən güclü ifadələrindən biri idi.

İntibah, eyni zamanda, böyük bir elmi inqilabın başlanğıcı oldu. Kopernik Yerin kainatın mərkəzində olmadığını elmi yolla sübut etdi. Qaliley ilk dəfə teleskopu göy üzünə yönəltdi. Leonardo da Vinçi isə həm sənətkar, həm mühəndis, həm də bioloq (anatom) olaraq insan zəkasının sərhədlərinin nə qədər geniş ola biləcəyini nümayiş etdirdi. Tədricən kilsənin mütləq hakimiyyəti sarsılmağa başladı. Artıq insan yalnız öz mütləq ağlına güvənirdi.

Məhz belə bir zəngin intellektual mühitdə, İntibahın açdığı yolda qətiyyətlə irəliləyən bir fransız filosofu meydana çıxdı və fəlsəfə tarixinin axarını birdəfəlik dəyişdirdi.

---

Dekart: Hər şeyin Sona Çatdığı Nöqtə

Təsəvvür edin ki, bir gün oyanırsınız və bütün bildiklərinizin yalan ola biləcəyini düşünürsünüz. Gördüyünüz bu dünya, toxunduğunuz bu stol, eşitdiyiniz səslər… Bəlkə bunların hamısı sadəcə çox inandırıcı bir yuxudur? Və ya birisi (müasir dildə desək, bir super-kompüter) sizin beyninizə bu siqnalları göndərir?

30 yaşlarında olan fransız əsgəri və riyaziyyatçısı Rene Dekart (1596-1650) soyuq bir qış gecəsində sobanın qarşısında əyləşərkən özünə məhz bu təməl sualı verdi. O, gəncliyində bir çox elmlərə yiyələnmişdi, amma sonradan anladı ki, öyrəndiklərinin böyük əksəriyyəti şübhəlidir. O, fəlsəfəni hər kəsin yekdilliklə qəbul edəcəyi, sarsılmaz və qəti bir təməl üzərində yenidən qurmaq istəyirdi.

Və o, köhnə fikir “binasını” dağıtmağa başladı.

---

1. Metodoloji Şübhə: Fəlsəfi Balta

Dekartın seçdiyi bu üsul olduqca radikal idi. O düşünürdü: “Əgər tikilmiş bir bina çürükdürsə, onu yalandan təmir etmək əvəzinə tamamilə dağıdıb, bünövrəsini yenidən təmizləmək lazımdır.” O, özündə ən kiçik bir şübhə zərrəsi belə yaradan hər şeyi “yanlış” hesab edərək kənara atdı.

• Hisslərdən şübhə: Bəzən uzaqdan gördüyümüz bir şeyə yaxından baxdıqda tam fərqli olduğunu görürük. Məsələn, stəkandakı suya salınmış qaşıq qırılmış kimi görünür. Əgər duyğu orqanlarımız (hisslərimiz) bizi bircə dəfə belə aldadıbsa, onlara necə tamamiylə etibar edə bilərik?
• Yuxu arqumenti: Məhz hal-hazırda yuxuda olmadığınızı necə sübut edə bilərsiniz? Yuxu görərkən biz əsla onun yuxu olduğunun fərqində olmuruq. Bəs onda bəlkə yaşadığımız bütün bu həyat sadəcə uzun bir yuxudur?
• Məkrli İblis (Evil Demon): Bəlkə hansısa olduqca güclü və qəddar bir varlıq mənim zehnimi manipulyasiya edir və hər dəfə 2+2 cəminin 4 olduğuna məni inandıraraq aldadır?

Gedəcək yer qalmadı. Hər şey dağıldı. Amma tam bu nöqtədə, Dekart heç kimin yıxa bilməyəcəyi bir qayaya rast gəldi.

---

2. Cogito Ergo Sum: “Mən”in İnqilabı

Dekart anladı ki, o hər şeyin mütləq yalan olduğuna inana bilər. O, öz bədənimin əslində mövcud olmadığına inana bilər. Hətta qüsursuz fərz etdiyi dünyanın yoxluğuna inana bilər. Amma bütün bu şübhələri beynində formalaşdıran birinin olduğu faktından əsla şübhə edə bilməz.

Əgər mən şübhə edirəmsə, deməli, mən düşünən bir varlığam. Əgər mən düşünürəmsə, deməli, mən varam.

“Düşünürəm, deməli varam” (Cogito, ergo sum). Bu fundamental fikir müasir fəlsəfənin ilk sarsılmaz bünövrəsidir. Dekart mütləq həqiqəti xarici aləmdə deyil, insanın məhz öz daxili şüurunda (subyektivliyində) tapdı. Fəlsəfə artıq kənardakı Tanrıdan deyil, daxildəki “Mən”dən başladı.

---

3. Dualizm: Ruh və Bədən ayrılığı

Dekart öz varlığını sübut etdikdən sonra dünyaya baxdı və hər şeyi iki kateqoriyaya böldü. Bu, fəlsəfə tarixində məşhur Dualizm (ikilik) adlanır.

1. Res Cogitans (Düşünən Şey): Ruh, zəka, fərqindəlik (şüur). Onun heç bir fiziki çəkisi yoxdur, məkanda fiziki yer tutmur, amma tənqidi düşünür və hiss edir.
2. Res Extensa (Uzanmış Şey): Maddə, bədən, fiziki aləm. Onun çəkisi var, məkanda yer tutur, amma düşünə bilmir. O, sadəcə bir mexanizm kimi işləyir.

Burada olduqca ciddi bir fəlsəfi problem yaranır: Əgər mənim ruhum fiziki deyilsə, o mənim tamamilə fiziki olan bədənimi necə hərəkətə gətirir? Qorxduğum zaman fiziki ürəyim niyə sürətlə vurmağa başlayır? Dekart bu suala cavab olaraq beyindəki balaca bir vəzini (epifiz vəzi) göstərdi və qeyri-maddi ruhun maddi bədənlə məhz oradan “ünsiyyət” qurduğunu iddia etdi. Bu sual (fəlsəfədə tanınan “Zəka-Bədən problemi”) hələ də müasir nevrologiya və süni intellekt elminin qarşısındakı ən böyük tapmacalardan biri olaraq qalır.

---

4. Tanrının Varlığı və Dünyanın Bərpası

Bəs xarici dünya? Stolun həqiqətən orda olduğunu necə bilək? Dekart düşünürdü ki, mənim zehnimdə apriori bir “Mükəmməl Varlıq” (Tanrı) ideyası mövcuddur. Mən özüm mütləq şəkildə qeyri-mükəmməl olduğum halda, belə bir qüsursuz mükəmməllik ideyasını heç vaxt özümdən uydura bilməzdim. Deməli, bu mükəmməl ideyanı mənim beynimə o Mükəmməl Varlığın məhz özü qoyub. Və əgər Tanrı mütləq mənada yaxşıdırsa, o məni bu hisslərim və zəkam vasitəsilə sonsuza qədər aldatmazdı. Beləliklə, Dekart Tanrının mütləq dürüstlüyünə arxalanaraq, əvvəlcə darmadağın etdiyi bütün fiziki dünyanı yenidən məntiq və inam müstəvisində inşa etməyə başladı.

---

Yekun: Biz Dekartın Övladlarıyıq

Dekart olmasaydı, müasir elm və texnologiya tamamilə fərqli olardı. Onun dünyaya bir “maşın” kimi baxması, hər şeyi mexaniki qanunlarla izah etməsi elmi inqilabın yolunu açdı.

O, sənə deyir ki, heç nəyi kor-koranə qəbul etmə. Ən dərin inancını belə mühakimə kürsüsünə çıxar. Düşüncə öz-özünə bir gücdür və həqiqətin yeganə meyarı insanın öz ağlıdır.

Hal-hazırda bu mətni oxuyursan. Bəlkə də gələcəkdə bir simulyasiyada olduğunu öyrənəcəksən. Amma bir şeyi bil: sən bunu dərk etdiyin müddətcə, sən - varsan.

Gələn həftə Dekarta böyük bir etiraz gələcək. Britaniya adalarından səslənən filosoflar (Empiristlər) deyəcəklər: “Yox, Dekart, ağlımız boş bir vərəqdir və o vərəqi yalnız təcrübə doldura bilər”. İnamdan şübhəyə keçən fəlsəfə, indi də təcrübəyə fokuslanacaq.

“Həqiqəti axtaran hər kəs, həyatında heç olmasa bir dəfə, hər bir şeydən, mümkün qədər şübhə etməlidir.” - Rene Dekart