Fəlsəfə və Din: İnamın Ağılla İmtahanı

Giriş: Antik Dövrün Batışı və Yeni Səhər

Antik yunanın azad və mütəmadi olaraq sorğulayan düşüncə tərzi Roma İmperiyasının süqutu ilə birlikdə böyük bir sükuta daldı. Kitabxanalar yandırıldı, fəlsəfə məktəblərinin qapıları bağlandı və Avropa uzunmüddətli “qaranlıq” bir dövrə qədəm qoydu. Amma bu sadəcə yoxoluş deyildi; fəlsəfə öz inkişaf formasını dəyişirdi.

Artıq fundamental suallar “Arxe nədir?” və ya “Dövləti necə idarə etməli?” formasında verilmirdi. İndi bütün diqqətlər tək bir sual ətrafında cəmlənmişdi: Tanrı ilə insan arasındakı münasibət necə olmalıdır?

Orta Əsrlər boyu fəlsəfə kilsənin və teologiyanın (ilahiyyatın) sadiq “xidmətçisinə” çevrildi. Lakin bu xidmət statusu fəlsəfəni öldürmədi, əksinə onu tamamilə yeni, daha dərin və daha mürəkkəb metafizik müstəviyə daşıdı.

---

1. Müqəddəs Avqustin: İnamın Psixologiyası

Şimali Afrika sahillərində doğulmuş Müqəddəs Avqustin (354-430) isə fəlsəfi təfəkkürü Platondan götürdü və onu xristianlıq inancları ilə sintez etdi. Gəncliyində olduqca rəngarəng və kilsənin nəzərində “günahkar” həyat sürmüşdü. Amma sonradan keçirdiyi dərin mənəvi böhranlar onu həm səmimi bir dindara, həm də dahi bir filosofa çevirdi.

”Anlamaq üçün inanıram”

Avqustinə görə, insan zəkası və idrakı məhduddur. Biz kainatın bütün sirlərini yalnız quru məntiqlə aça bilmərik. Həqiqi idrak üçün əvvəlcə inanmalı, qəlbimizi mütləq həqiqətə açmalıyıq ki, ağlımız həmin həqiqəti tam dərk edə bilsin. Onun fəlsəfəsində zəka yalnız Tanrıya gedən yolda parlayan bir fənər funksiyasını daşıyırdı.

Şər Problemi: Tanrı pislik yaradıbmı?

Əgər Tanrı mütləq yaxşıdırsa və hər şeyi yoxdan yaradan yalnız odursa, onda dünyadakı bu qədər zülm, ağrı və bədxahlıq haradan qaynaqlanır? Avqustinin bu suala cavabı olduqca sistemli və dahiyanə idi: Şər müstəqil bir varlıq və ya substansiya deyil. Necə ki, qaranlıq sadəcə işığın yoxluğu deməkdir, şər də öz növbəsində yaxşılığın və xeyrin əskikliyidir. Tanrı şəri birbaşa yaratmayıb; şər (pislik) yalnız insanlar onlara bəxş edilmiş azad iradələrindən yanlış istifadə edib yaxşılıqdan idrakən və mənən uzaqlaşarkən ortaya çıxır.

---

2. İslamın Qızıl Dövrü: Yunan Mirasının Qoruyucuları

Avropa fəlsəfəni unutduğu bir vaxtda, şərqdə - Bağdad, Qahirə və Kordovada fəlsəfə yeni bir nəfəs alırdı. Aristotel və Platonun əsərləri ərəbcəyə tərcümə olunur və İslam mütəfəkkirləri tərəfindən inkişaf etdirilirdi.

İbn Sina (Avicenna): Uçan Adam

Öz dövrünün mütəfəkkiri və ən böyük “polimat”ı olan İbn Sina (Qərbdə Avicenna) insanın ruhunun (mənliyin) maddi bədəndən asılı olmadığını sübut etməyə çalışırdı. O bunu izah etmək üçün məşhur “Uçan adam” düşüncə təcrübəsini təklif etdi: “Təsəvvür edin ki, yetkin bir insan qəfildən boşluqda yaradılıb, gözləri bağlıdır, heç bir səsi eşitmir və kənardan heç nəyə toxunmur. O, hətta öz cismani bədənini belə hiss etmir. Amma o, belə bir vəziyyətdə ‘mən varam’ deyərək öz mövcudluğunu dərk edə bilirmi?” İbn Sinaya görə bu sualın birmənalı cavabı “Bəli”dir. Çünki insan ruhunun mövcudluğu və fərqindəliyi bədənin duyğu orqanlarından asılı deyil və onlardan daha üstündür.

İbn Rüşd (Averroes): Ağılın Vəkili

İspaniya (Əndəlüs) torpaqlarında yaşamış İbn Rüşd (Averroes) isə fəlsəfə tarixində Aristotelin ən məşhur və sistemli şərhçisi hesab olunurdu. O iddia edirdi ki, din və fəlsəfə əslində eyni ali həqiqətə aparan iki fərqli metoddur. Fəlsəfə daha çox təhlil qabiliyyəti olan mütəfəkkir təbəqənin, din isə geniş xalq kütlələrinin anlaya biləcəyi təməl dildir. Bunlar əsla bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir; əgər hər hansı dini ayə ilə fəlsəfi məntiq toqquşursa, deməli biz həmin ayənin əsl (batini) mənasını dərk etmirik, onu sadəcə zahiri mənası ilə yozuruq.

---

3. Foma Akvinatlı: Böyük Sintez

13-cü əsrdə Avropada universitetlərin sayı artdıqca, dinlə fəlsəfəni birləşdirmək ehtiyacı daha da kəskinləşdi. Foma Akvinatlı (1225-1274) Aristoteli kilsənin rəsmi filosofuna çevirdi.

O deyirdi ki, bizim iki “kitabımız” var: Müqəddəs Kitab (Vəhy) və Təbiət Kitabı (Ağıl). Tanrı hər ikisinin müəllifidir. Ona görə də bir mömin kainatı, fizikanı və məntiqi öyrəndikcə, əslində Tanrını daha yaxşı tanıyır.

Foma Akvinatlı Tanrının varlığını metafizik yolla sübut etmək üçün dindarlar tərəfindən çox qəbul edilən “5 yol” (Quinque Viae) arqumentini təklif etdi. Bunlardan ən əsası Aristotelin ideyalarına əsaslanan “İlk Hərəkət Verən” (və ya İlk Səbəb) arqumentidir: Kainatda baş verən hər şey müəyyən bir səbəb-nəticə zəncirinin və fiziki hərəkətin nəticəsidir. Mövcud olan bu zənciri səbəblərlə sonsuza qədər geriyə uzatmaq absurd olardı; mütləq təməl bir başlanğıc, özü hərəkət etməyən, lakin hər şeyi hərəkətə gətirən sarsılmaz və ilkin bir Qüvvə (Tanrı) olmalıdır.

---

4. Teodiseya və İnsan İradəsi

Orta Əsr fəlsəfəsi bizə çox vacib bir miras qoydu: Məsuliyyət. Əgər insan etdiyi hər şeyi Tanrının istəyi ilə edirsə, o zaman cənnət və ya cəhənnəm niyə var? Filosoflar bu suala “Azad İradə” konsepsiyası ilə cavab verdilər. Tanrı bizə yolu göstərib, amma o yolla gedib-getməmək insanın şəxsi seçimidir. Bu isə bizi müasir dünyadakı “fərdi məsuliyyət” ideyasına hazırlayan təməl oldu.

---

Yekun: Qaranlıqdan İşıqlığa

Orta Əsrlər fəlsəfəsi bəzən “vahid bir inancın əsirliyi” kimi qələmə verilsə də, əslində bu dövr insan zəkasının ən mürəkkəb suallar üzərində baş sındırdığı bir dönəm idi. Din və Fəlsəfə bu 1000 il ərzində bir-birini həm itələdi, həm də bəslədi.

Bugünkü elm və məntiq sistemimizin çoxu həmin o kilsə məktəblərində (skolastikada) aparılan dərin müzakirələr nəticəsində formalaşdı. Biz anladıq ki, inanmaq üçün düşünmək, düşünmək üçün isə cəsarət lazımdır.

Gələn həftə kilsənin mütləq hakimiyyəti sarsılacaq. Bir fransız zabiti və filosofu olan Rene Dekart ortaya çıxacaq və hər şeyi, hətta öz varlığını belə şübhə altına qoyacaq. Müasir dünyanın, “Mən” inqilabının doğuşuna şahidlik edəcəyik.

“Ən böyük günah - insanın öz ağlını istifadə etməməsidir.” - Foma Akvinatlı (ruhuna yaxın bir prinsip)