Fəlsəfi Məktəb
Faydaçılıq (Utilitarizm)
Hərəkətlərin doğruluğunu nəticəyə görə ölçən etik nəzəriyyə. Ən çox insana ən çox xoşbəxtlik gətirən hərəkət doğrudur.
Faydaçılıq (utilitarizm) bir hərəkətin əxlaqi dəyərini nəticəsinə görə qiymətləndirən nəzəriyyədir. Əsas prinsipi sadədir: "Ən çox insana ən çox xoşbəxtlik."
Bentamın Kalkülü
Ceremi Bentam faydaçılığın qurucusudur. O, "hedonist kalkül" yaratdı: hər hərəkətin gətirdiyi zövq və ağrını ölçüb müqayisə etmək. Daha çox zövq yaradan hərəkət əxlaqi cəhətdən doğrudur. Bu, demokratik bir yanaşmadır: hər kəsin zövqü bərabər hesablanır. Kralın sevinci dilənçinin sevincindən daha dəyərli deyil.
Millin Təkmilləşdirməsi
Con Stüart Mill etiraz etdi: zövqlərin keyfiyyəti də vacibdir, yalnız kəmiyyəti deyil. "Narazı Sokrat olmaq, razı axmaq olmaqdan yaxşıdır." Şeir oxumağın verdiyi zövq çərəz yeməyin verdiyi zövqdən fərqli, daha yüksəkdir.
Tənqidlər
Faydaçılığın ən böyük problemi "tramvay dilemması"dır: bir nəfəri öldürməklə beş nəfəri xilas edə bilsən, bunu etməlisənmi? Faydaçılıq "bəli" deyir, çünki 5 > 1. Amma bu, günahsız insanı vasitəyə çevirir.
Bundan əlavə, azlığın əzilməsi çoxluğu xoşbəxt edirsə, bu əxlaqi olarmı? Con Rawls bu problemi "cəhalət pərdəsi" düşüncə eksperimenti ilə həll etməyə çalışdı: əgər cəmiyyətdəki yerini bilməsəydin, hansı qaydaları seçərdin?
Tənqidlərə baxmayaraq, faydaçılıq bu gün dövlət siyasətinin, iqtisadiyyatın və ictimai sağlamlığın əsas fəlsəfi çərçivəsidir. Hər dəfə "bu qərar daha çox insana fayda verirmi?" soruşanda, əslində faydaçı düşünürsən.