Əgər yazı ixtira olunmasaydı?

Şumerdə bir katib gil lövhəyə ilk pazşəkilli işarəni basanda, əslində insan təkamülünün ən böyük sıçrayışını etdi: biliyi bioloji yaddaşın hüdudlarından kənara çıxardı. Yazı olmasaydı, sivilizasiya "daimi amneziya" vəziyyətində olardı.

Yaddaşsız bəşəriyyət

Yazısız bir dünyada bilik kumulyativ, yəni üst-üstə yığılan ola bilməz. Bir nəslin tapdığı tibbi kəşf və ya mühəndislik sirri, o nəslin ağsaqqalları ilə birlikdə məzara gedərdi. Yazı bizə "keçmişlə danışmaq" imkanı verdi.

Nyuton deyirdi ki, "Mən nəhənglərin çiyinlərində durduğum üçün uzağı görürəm". Yazı olmasaydı, o nəhənglər heç vaxt mövcud olmazdı, çünki onların fikirləri zamanın küləyində sovrulub gedərdi.

Kənd təsərrüfatı inkişaf edərdi, amma çox yavaş. Texnoloji irəliləyiş minimal olardı. Çünki hər ixtira yenidən kəşf edilməli olardı. Təkər bəlkə on dəfə ixtira edilib on dəfə unudulardı.

Qanun, din və dövlət: mövcud olmazdı

Hammurabi qanunları daş üzərində yazılıb. Bu, tarixdə ilk dəfə qanunların sabit, dəyişməz və hər kəsin görə biləcəyi formada mövcud olmasıdır. Yazı olmadan qanun nədir? Bir hakimin dedikləri. Sabah başqa hakim başqa şey deyə bilər. Heç bir sabitlik, heç bir ədalət sistemi. Yazı olmadan ədalət sadəcə güclünün o anki kefindən asılı olardı.

Din də dəyişərdi. Tövrat, İncil, Quran, Veda, Buddist sutralar... bunların heç biri mövcud olmazdı. Din tamamilə şifahi bir ənənə olaraq qalardı. Hər kəndin öz versiyası olardı. Universal dinlər yaranmazdı, çünki universal bir mətn olmadan böyük bir inanc sistemini saxlamaq mümkün deyil.

Dövlət necə? Böyük imperiyalar yazı olmadan mümkün deyildi. Vergi toplamaq üçün siyahılar lazımdır. Ordu idarə etmək üçün əmrlər yazılmalıdır. Diplomatiya müqavilələr tələb edir. Yazısız bir dünyada dövlətlər kiçik qəbilələrdən o yana keçə bilməzdi.

Fəlsəfə: heç vaxt doğulmazdı

Fəlsəfə yazıya borcludur. Heraklit öz aforizmalarını yazmışdı. Platon dialoqları qələmə almışdı. Aristotel sistematik şəkildə hər şeyi təsnif etmişdi. Bunların heç biri şifahi ənənədə mümkün deyildi.

Niyə? Çünki fəlsəfə mürəkkəb arqumentlər tələb edir. Bir arqumenti dinləyib cavab vermək bir şeydir, amma yazılı bir arqumenti oxuyub, üzərində günlərlə düşünüb, sonra yazılı cavab vermək tamamilə başqa bir şeydir. Fəlsəfi düşüncə yazılı düşüncənin məhsuludur.

Biz nə olardıq?

Yazısız bəşəriyyət zəkalı, yaradıcı, emosional olardı. Biz yenə də sevərdik, vuruşardıq, göy üzünə baxıb sual verərdik. Amma bilik yığa bilməzdik. Hər nəsil eyni suallara eyni cavabları tapmağa məcbur olardı.

Amma bunu düşünərkən bir paradoksla üz-üzə gəlirik: siz bu mətni oxuyursunuz. Bu mətn yazılıb. Yazı olmadan bu düşüncə eksperimentinin özü mümkün olmazdı. Yazısız dünyanı təsəvvür etmək üçün belə yazıya ehtiyacımız var.

Yazı sivilizasiyanın onurğa sütunudur; o olmasaydı, biz hələ də kiçik qəbilələrdə, eyni hekayələri mininci dəfə bir-birimizə danışaraq yaşayardıq.