Əgər İnternet ixtira olunmasaydı?

İnternet bizə "kollektiv intellekt" vəd etdi, amma bizə "kollektiv diqqət dağınıqlığı" verdi. İnternetsiz dünyada bilik çətin tapılan, qiymətli bir xəzinə idi. Bir kitabı oxumaq üçün kitabxanaya getmək, o məlumatı "qazanmaq" lazım idi. Bu, dərin öyrənməni təmin edirdi.

Yavaş bilik, dərin bilik

İndi isə məlumat bir klik qədər yaxın, amma bir o qədər də dəyərsizdir. Nicholas Carr-ın dediyi kimi, internet bizim beynimizi "səthi" düşünməyə proqramlaşdırır. Biz artıq oxumuruq, sadəcə sürüşdürürük.

Neyroelm bunu təsdiq edir: uzun müddətli yaddaş formalaşması üçün diqqət və təkrar lazımdır. İnternet hər ikisini əlimizdən alır. Biz diqqəti fokuslamaq əvəzinə səpələyirik, təkrar etmək əvəzinə yeni məlumat axtarırıq.

Diqqət iqtisadiyyatı olmazdı

İnternetsiz dünyada "diqqət iqtisadiyyatı" (Attention Economy) deyə bir şey olmazdı. Heç bir şirkət sizin diqqətinizi oğurlamağa çalışmazdı. Bildirişlər, sonsuz sürüşdürmə, lentlər, bunların heç biri mövcud olmazdı.

İnsan diqqəti nadir bir resursdur. İnternet bu resursu əmtəəyə çevirdi. Şirkətlər sizin diqqətinizi reklam verənlərə satır. "Diqqət İqtisadiyyatı" bizim iradəmizi reklam alqoritmlərinə satmazdı.

İnternetsiz dünyada diqqət sənin özünə məxsus olardı. Heç kim onu oğurlamağa çalışmazdı. Sən oturub bir kitab oxuyardın, pəncərədən bayıra baxardın, fikirləşərdin. Bu gün bunu etmək üçün xüsusi səy göstərməlisən. 30 il əvvəl bu, normal idi.

Bağlantılı, amma tənha

Paradoks budur: İnternet bizi "bağladı", amma tək qoydu. Sosial medianın yaranmasından sonra yalnızlıq statistikaları kəskin artdı. İnternet olmasaydı, bəlkə daha az xəbərdar olardıq, amma daha çox "burada" olardıq. Dostluqlarımız rəqəmsal təsdiqlər üzərində deyil, fiziki varlıq üzərində qurulardı.

Amma digər tərəfdən, İnternet olmadan bir çox insan öz "qəbiləsini" heç vaxt tapmazdı. Kiçik bir şəhərdə yaşayan fərqli düşüncəli bir gənc, həmfikir insanları heç vaxt kəşf edə bilməzdi. İnternet marjinal səsləri birləşdirdi. Bu, həm yaxşıdır, həm də pisdir.

Fəlsəfi sual: texnologiya bizi azad edir, yoxsa əsir alır?

Haydeger texnologiyanı "çərçivələmə" (Gestell) adlandırdı. O dedi ki, texnologiya dünyanı "istifadə ediləcək resurs" kimi görmə tərzinə məcbur edir. İnternet bu çərçivəni son həddə çatdırıb. İndi insanlar da resursdur: izləyicilər, bəyənmələr, kliklər.

Biz dünyanı ekranın kiçik pəncərəsindən deyil, öz gözlərimizin geniş bucağından görərdik. Bəlkə də internet bizi ən çox ehtiyacımız olan şeydən, özümüzlə tək qalmaq qabiliyyətindən məhrum etdi.

Siz bu mətni İnternetdə oxuyursunuz. Bəlkə başqa bir tabda sosial media açıqdır. Bəlkə telefonunuz indicə bildiriş göndərdi. Bəlkə bu cümlənin sonuna çatmamış başqa bir yerə keçəcəksiniz. Əgər belədirsə, məhz bu, İnternetin sizdən oğurladığı şeyin sübutudur: burada və indi olmaq qabiliyyəti.