Əgər Niçe dəli olmasaydı?
Susdurulmuş bir dahinin kölgəsi
1889-cu il, Turin. Niçe dəli olanda o, hələ ən böyük əsərini, "Bütün Dəyərlərin Yenidən Dəyərləndirilməsi"ni tamamlamamışdı. Onun susması fəlsəfə tarixində böyük bir vakuum yaratdı. Bu vakuumu isə onun bacısı Elizabet doldurdu.
Yarımçıq layihə
Niçe son illərində nəhəng bir layihə planlaşdırırdı. Adını qoymuşdu: "Bütün dəyərlərin yenidən dəyərləndirilməsi" (Umwertung aller Werte). Bu, onun əsas əsəri olacaqdı. Əvvəlki kitabları, "Zərdüşt belə dedi", "Xeyir və şərin o tayında", "Əxlaqın genealogiyası", bunların hamısı müqəddimə idi. Əsas iş hələ qabaqdaydı.
Elizabetin xəyanəti
Elizabet Niçe, qardaşının "İradəyə Güc" qeydlərini redaktə edərək, onları antisemit və militarist bir rəngə boyadı. Əgər Niçe sağ olsaydı, "Üstinsan" (Übermensch) konsepsiyasının nasistlərin əlində bir irqçilik alətinə çevrilməsinə heç vaxt imkan verməzdi.
Niçe irqçiliyi "sürü əxlaqı"nın ən aşağı forması hesab edirdi. Antisemitizmi açıq şəkildə pisləyirdi. "Üstinsan"ın irqlə heç bir əlaqəsi yox idi. Üstinsan, öz dəyərlərini özü yaradan, sürü əxlaqından azad olan fərddir. Bu, bioloji deyil, mənəvi bir konseptdir.
Nasizmin Niçedən ilham alması mümkün olmazdı. Və bu, 20-ci əsrin ən qaranlıq fəslinin mühüm bir ideoloji dayağını çəkib alardı.
Ekzistensializm daha tez doğulardı
Onun dəli olmaması 20-ci əsrin intellektual mənzərəsini dəyişərdi: ekzistensializm daha tez və daha sağlam təməllər üzərində qurulardı. Bəlkə də Avropa intellektualları nihilizm böhranına qarşı daha hazırlıqlı olardılar.
Sartr, Kamyu, de Bovuar, bunların hamısı Niçenin yarımçıq qoyduğu yoldan getdilər. Amma əgər Niçe bu yolu özü tamamlasaydı, ekzistensializm başqa bir formada, bəlkə daha güclü, bəlkə daha inandırıcı formada mövcud olardı.
Daha 20 il Niçe
Niçe 1889-da sağlam qalsaydı, 1900-cu ildə 56 yaşında olardı. O, Birinci Dünya Müharibəsini görərdi. Öz proqnozlarının reallaşdığını, Avropanın nihilizm böhranına yuvarlandığını müşahidə edərdi. Freydlə tanışardı. Niçe artıq şüuraltından danışırdı, Freyd bunu sistemləşdirdi. İkisinin dialoqu psixologiya və fəlsəfəni birləşdirə bilərdi.
Niçenin dəliliyi, bir növ, Avropanın öz vicdanını və ən kəskin tənqidçisini itirməsi idi. Biz Niçeni yarımçıq tanıyırıq. Onun fikirləri tamamlanmamış bir simfoniyadır. Melodiya eşidilir, amma final akkord heç vaxt çalınmayıb.