Əgər Sokrat edam olunmasaydı?

E.ə. 399-cu il. Afina həbsxanasının soyuq divarları arasında fəlsəfə tarixinin ən kritik qərarı verilir. Sokratın qarşısında iki yol var: ya dostlarının hazırladığı qaçış planı ilə sürgündə gizli, təhlükəsiz bir ömür sürmək, ya da dövlətin ona verdiyi ölüm hökmünü, baldırğan zəhərini qəbul etmək. Sokrat ikincini seçdi.

Niyə bu qərar dünyanı dəyişdi?

Sokratın heç bir yazılı əsəri yox idi. Biz onu yalnız tələbəsi Platonun dialoqlarından tanıyırıq. Platonun Sokratı bir "ideal müəllim" və "həqiqət şəhidi" kimi təsvir etməsinin ən böyük motivi Sokratın qaçmaqdan imtina edib öz prinsipləri uğrunda ölməsi idi.

Əgər Sokrat qaçsaydı, Platon bəlkə də bu qədər ehtirasla fəlsəfəyə bağlanmazdı. Sokrat "fəlsəfənin İsa peyğəmbəri"nə çevrilməzdi. Platonun Akademiyası qurulmasaydı, Aristotel yetişməzdi. Aristotelsiz isə orta əsr sxolastikası, İbn Sina fəlsəfəsi və intibah dövrünün elmi təməlləri çökərdi.

Domino effekti

Bu nöqtədən sonra hər şey dəyişir. Aristotelin məntiq sistemi olmadan Roma hüququ bu qədər mükəmməl olmazdı. Orta əsr kilsəsi Aristoteli "Filosof" adlandırıb öz teologiyasının təməlinə qoymamışdı. Foma Akvinatlının bütün sistemi çökərdi.

Daha da irəli gedək: Dekartın "Düşünürəm, deməli varam" ifadəsi Sokratın "Bilirəm ki, heç nə bilmirəm" şübhəsindən ilhamlanıb. Dekart olmadan müasir fəlsəfə, müasir elm başqa bir formada inkişaf edərdi.

Ölümün paradoksal gücü

Sokratın ölümü sübut etdi ki, ideyalar bədəndən daha güclüdür. O, yaşamağı seçsəydi, bu gün sadəcə Afina küçələrində gəzən qəribə bir qoca kimi tarixin tozlu səhifələrində itib gedəcəkdi.

Çünki Sokrat sübut etdi ki, həqiqət uğrunda ölmək mümkündür. Bu, yalnız sözlərlə ifadə edilə bilməyən bir dərsdir. Bunu yaşamaq, daha doğrusu, bunun uğrunda ölmək lazım idi.

Beləliklə, növbəti dəfə kimsə sizə "bir nəfər dünyanı dəyişə bilməz" deyəndə, Sokratı xatırlayın. O, heç bir kitab yazmadı, heç bir ordu idarə etmədi, heç bir ixtira etmədi. Sadəcə sual verdi və öldü. Və bu, 2400 ildir dünyanı dəyişməyə davam edir.