Bilmirsən ki, Bilmirsən

Limon Şirəsi və Görünməzlik Xəyalı

1995-ci ildə Pittsburq şəhərində bir adam günün günorta çağı iki bankı qarət etdi. Nə maska taxmışdı, nə də üzünü gizlətməyə çalışmışdı. Hətta təhlükəsizlik kameralarına birbaşa, gülümsəyərək baxırdı. Polis onu eyni günün axşamı həbs edəndə adam şok içində idi. Cəmi bir cümlə deyə bildi: “Amma axı mən üzümə limon şirəsi sürtmüşdüm!”

Məlum oldu ki, bu adam limon şirəsinin kağız üzərində “görünməz mürəkkəb” kimi işlədiyini eşitmişdi. Düşünürdü ki, eyni şeyi üzünə çəksə, kameralar üçün də görünməz olacaq. Planı onun üçün həm sadə, həm də çox məntiqli idi.

Bu əhvalatı oxuyanda yəqin ki, güldünüz. Mən də güldüm. Amma sonra dərindən düşünəndə anladım ki, bu adam sadəcə axmaq deyildi. O, öz bilmədiyi şeyi bilmirdi. Və bu, tamamilə fərqli bir vəziyyətdir.

Elm Nə Deyir? Dunning-Kruger Tədqiqatı

Kornell Universitetinin iki psixoloqu, David Dunning və Justin Kruger, 1999-cu ildə maraqlı bir sınaq keçirdilər. Onlar iştirakçılara yumor, məntiq və qrammatika üzrə testlər verdilər. Sonra isə hər kəsdən öz nəticəsini təxmin etməsini istədilər.

Nəticələr həm sarsıdıcı, həm də düşündürücü idi: ən aşağı nəticə göstərənlər (iştirakçıların 88 faizindən daha zəif olanlar) özlərini ortalamadan çox-çox yüksəkdə görürdülər. Əksinə, ən yüksək bal toplayanlar isə öz biliklərindən şübhə edir, özlərini bir qədər aşağı qiymətləndirirdilər.

Yəni düstur belədir: nə qədər az bilirsənsə, bir o qədər əminsən. Nə qədər çox bilirsənsə, bir o qədər şübhə edirsən. Elm dünyası buna Dunning-Kruger effekti deyir. Mən isə bunu “görünməz korluq” problemi adlandırıram.

İkiqat Lənət: Həm Yanlışsan, Həm də Xəbərsizsən

Buradakı əsl problem sadəcə statistika deyil. Əsl problem daha dərindədir: əgər bir sahədə biliyin yoxdursa, sən həm yanlış qərarlar verirsən, həm də bu qərarların yanlış olduğunu dərk edə bilmirsən. Çünki həmin yanlışı görmək üçün lazım olan “bilik” səndə yoxdur.

Dunning buna “ikiqat lənət” deyir. Sən qaranlıqda qalırsan, amma bu, işıq olmadığı üçün deyil, gözünün öz korluğunu görmə qabiliyyəti olmadığı üçündür.

Sokratdan Bertrand Russella Qədər

Sokrat bunu min illər əvvəl anlamışdı. O, Afinada gəzib insanlarla söhbət edərkən bir şeyi müşahidə edirdi: öz işini çox yaxşı bilən ustalar və sənətkarlar, bu biliklərinə görə hər şeyi bildiklərini zənn edirdilər. Yaxşı heykəl yonmaq, həyatın fəlsəfəsindən də baş çıxarmaq demək deyildi, amma onlar bunu dərk etmirdilər.

Sokratın o məşhur cümləsi məhz bu paradoksdan doğmuşdu: “Bilirəm ki, heç nə bilmirəm.”

Bu cümləni hamı eşidib, amma çox az adam bunun nə qədər ağır və çətin bir mövqe olduğunu anlayır. Bilmədiyini etiraf etmək zəiflik deyil. Bu, hər gün özünü sorğulamağı tələb edən, yorucu və böyük bir intellektual səydir.

Bertrand Russell isə 1933-cü ildə, nasizmin yüksəlişini izləyərkən bu barədə daha kəskin danışmışdı: “Müasir dünyanın əsas problemi ondadır ki, axmaqlar özlərindən hər zaman əmindirlər, ağıllı insanlar isə daim şübhə içindədirlər.” Tarix sübut etdi ki, fanatizm həmişə cəhalətin ən sadiq dostudur.

Rəqəmsal Dünyada “Limon Şirəsi”

İndi isə gələk bu günə, yəni sosial media dövrünə. Əgər Dunning-Kruger effekti üçün xüsusi bir laboratoriya qurmaq istəsəydilər, yəqin ki, elə sosial media kimi bir yer hazırlayardılar.

Bu gün hər kəs hər mövzuda mütəxəssisdir. Alqoritmlər şübhə edən, “bunu dəqiq bilmirəm” deyən insanı deyil, ən ucadan və ən qəti danışanı önə çıxarır. Bir də “Google illüziyası” deyilən bir reallıq var: bir mövzunu on dəqiqə internetdə araşdırmaq, bizə o məlumatın artıq “bizim biliyimiz” olduğu hissini verir. Bir şeyi oxumaqla onu dərk etmək arasındakı fərq getdikcə itir.

Məsələn, pandemiya dövründə tibb mütəxəssisi olmayanların ən qətiyyətli tibbi məsləhətlər verməsi məhz bu effektin nəticəsi idi.

Süni İntellekt və Yeni Yanılsamalar

Hətta süni intellekt (AI) belə bu effekti aradan qaldırmır, əksinə, bəzən artırır. Tədqiqatlar göstərir ki, insanlar AI-dan istifadə edərkən öz bacarıqlarını olduğundan daha yüksək qiymətləndirirlər. Çətin bir tapşırığı AI-ya etdirib cavabı alanda, o uğuru öz intellektual nailiyyətimiz kimi qəbul edirik. Nəticəni yoxlamaq isə çox vaxt ağlımıza belə gəlmir. Bu, limon şirəsinin müasir, rəqəmsal versiyasından başqa bir şey deyil.

Hamımız Bir Az “Wheeler”ik

Bu yazını oxuyarkən bəlkə də hansısa dostunuzu və ya tanıdığınızı xatırladınız. Amma dürüst olaq. Hamımızın həyatında elə anlar olub ki, bir mövzuda çox qətiyyətlə danışmışıq, mübahisə etmişik və tamamilə haqlı olduğumuza inanmışıq. Sonradan daha çox öyrənəndə isə nə qədər səhv etdiyimizi görüb utanmışıq.

Dunning-Kruger effekti sadəcə “başqalarının” problemi deyil. Bu, hər birimizin müəyyən sahələrdə və müəyyən anlarda düşdüyü bir tələdir. Hamımızın haradasa bir “limon şirəsi” var.

Nəticə

Bu vəziyyətdən çıxış yolu nədir? Həll yolu sadə görünür, amma tətbiqi cəsarət istəyir: bilmədiyini etiraf etmək.

Əsl intellektual üstünlük çox məlumat toplamaq deyil, öz məhdudiyyətlərini və nəyi bilmədiyini dərk etməkdir. Çünki ən böyük cəsarət, özündən şübhə edə bilmək cəsarətidir.