Baş Verməyən Tarix: Əgər Hər Şey Fərqli Olsaydı?

Bizə elə gəlir ki, tarix qaçılmazdır.

Uşaqlıqdan bəri oxuduğumuz dərsliklərdə hər şey ardıcıl, məntiqi və elə olmalı olduğu kimi göstərilir. Oxuduğumuz mətnlərin sonu onsuz da bəllidir. Cümlələr elə axır ki, insana elə gəlir başqa cür ola da bilməzdi.

Amma gərçəklik tamam başqadır.

Dünya bizim inandığımız qədər möhkəm əsaslar üzərində dayanmayıb. Biz minlərlə təsadüfün, kəskin döngələrin və son anda “baş verməyən” ehtimalların yaranıqlarıyıq. Bizi biz edən təkcə yaşadıqlarımız yox, həm də böyük uçurumlardan necə, hansı şansla yan keçməyimizdir. Çox kiçik bir toxunuş, bircə fərqli qərar belə, bugünkü reallığımızı tamamilə tanınmaz hala sala bilərdi.

Gəlin bu qorxuducu ehtimallara kiçik bir nəzər salaq.

Qədim Yunanıstanda Sənaye İnqilabı

Məsələn, Sənaye İnqilabı. Əksəriyyətimiz ilk buxar mühərriklərinin 18-ci əsrdə Avropada kəşf edildiyini düşünürük. Ancaq Qədim Yunanıstanda yaşayan bəzi dahi mühəndislər buxar mühərriyinin sadə formalarını, kompleks ötürücü çarxları və faza hesablayan kompüter mexanizmlərini hələ miladdan əvvəl yarada bilmişdilər.

Bəs onlar niyə qatarlar və fabriklər düzəltmədilər? Sənaye inqilabı niyə iki min il əvvəl başlamadı?

Səbəb beyin çatışmazlığı deyil, sadəcə ehtiyac olmaması idi. O dövrdə və o imperiyalarda ucuz qul əməyi o qədər boldur ki, insan gücünü hansısa qəliz bir maşınla əvəz etməyə heç bir məntiqi ehtiyac yox idi. Bütün o nəhəng elmi ixtiralar məbədlərdə qonaqları heyrətləndirən mexaniki oyuncaqlar olaraq qaldı.

İndi gəlin ssenarini dəyişək. Təsəvvür edin ki, o dövrdə dəhşətli bir xəstəlik qul bazarını tamamilə məhv edir və artıq işlətmək üçün pulsuz insan tapılmır. Tarixçilərin fikrincə, belə bir ehtiyac qarşısında qalmış yunanlar dərhal o “oyuncaqları” sənaye aqreqatlarına çevirəcəkdilər. Dünyada sənayeləşmə 2000 il əvvəl başlamış kimi hesablansaydı, bəşəriyyət bəlkə də bizim eradan çox əvvəl artıq kosmosu kəşf etmiş ola bilərdi.

Kül Olan Kollektiv Yaddaşımız

Biz tarixin axarını dəyişən fəlakətləri çox vaxt sadəcə qanlı müharibələr olaraq təsəvvür edirik. Halbuki, ən böyük itkilər səssiz sükut içində gerçəkləşənlərdir.

İsgəndəriyyə kitabxanasının yanması və ya monqollar səksəninci illərdə Bağdadı işğal edərkən oradakı nəhəng arxivlərin çaya tökülməsi, sadəcə bəzi qədim kağızların məhvi deyildi. Bu, bilavasitə insanlığın düşüncə səviyyəsində sisteminin “format edilməsi” və biliyinin yandırılması idi. Dəclə çayı günlərlə kitablardan süzülən mürəkkəbin rənginə görə qapqara axmışdı.

Əgər o mütərəqqi elm ocaqları qorunub saxlanılsaydı, riyaziyyatda və tibbdə bəlkə də əsrlərcə irəlidə idik. İnkişaf isə bugünkü anlaşılan Mərkəzi Avropada yox, birbaşa Qlobal Cənubda, bəlkə dərindən Yaxın Şərqdə formalaşardı.

Qutenberqin Cihazı və Bizi Birləşdirən “İnternet”

Texnologiyadan danışmışkən Qutenberqin icad etdiyi sistemə baxaq. Çoxları çap maşınını sadəcə “köhnə dövrün interneti” adlandırır. Çap maşınından öncə hər bir kitab əllə cildlənirdi. Buna görə də həddən artıq həm əlçatmaz, həm də çox bahalı idi. Kitab oxumaq məfhumu ancaq xüsusi sinfin, rahiblərin və elit aristokratiyanın əyləncəsi sayılırdı.

Kimsə özünə sual vermir: Bəs o maşın kəşf edilməsəydi nə olardı? Əslində cavab məlumdur. Nə modern dövlətlər yaranar, nə Avropadakı “Aydınlanma (Enlightenment)” erası oyanar, nə də bu gün hiss etdiyimiz kimlik şuuru var olardı. Çap maşını sayəsində kütlələr fərqli-fərqli ləhcələrdən eyni mərkəzləşdirilmiş dil formatına keçdilər. Hər kəs düşüncələrini bir-biriylə paylaşmağa başladı.

O ixtira olmasaydı, bəşəriyyət hələ də inanc hegemoniyasının altında əzilən, öz kəndindən başqa bir yeri tanımayan və elmdən kənar bir kütlə olaraq qalardı.

Liderlərin Kəpənək Effekti

Bəzən isə gələcəyi yazmaq üçün nə böyük kitabxanalara, nə də sənaye əşyalarına ehtiyac olmur. Xırda, ancaq konkret bir bioloji detal, bir insanın sadəcə nəfəs alıb-almamağı bütün dünyanın coğrafiyasını pozur.

Məsələn Makedoniyalı İsgəndər gənc yaşında o məşhur titrəmə xəstəliyinə tutulmasaydı nə olardı? Böyük ehtimalla onun növbəti hədəfi Hindistan yox, birbaşa Qərb istiqaməti olacaqdı. Hələ gənc və darmadağın olan Romanın üzərinə gedər və kim bilir, bəlkə də iki min ildir dünyanı idarə edəcək Roma İmperiyasının kökünü doğularkən məhv edərdi.

Əks prizmadan yanaşaq. Hitleri 1923-cü ildəki “Pivəxana üsyanı” zamanı vurub öldürsəydilər? İkinci Dünya Müharibəsinin başlamayacağı və on milyonlarla insanın bəsit ehtiras uğrunda fəda edilməyəcəyi reallığı necə də fərqli dünyanın mövcud ola biləcəyini göstərir. Kütlələrin sosioloji problemləri hər nə qədər güclü olsa belə, bəzən həlledici ox yalnız bircə fərdin psixoloji vəziyyətində həyat tapır.

Ağrısız Dünya Xəyalının Ağrısı

Sonda bütün bu siyasi ehtimalları yox, öz doğuşumuzu fəlsəfi olaraq mühakimə edək. Ədəbiyyatda bəhs olunan ssenarilərdən biri bizi ən çox düşündürəndir: Bəs insan heç bir fiziki və ya mənəvi ağrı hiss etmədən yaradılsaydı necə şirin bir cənnətdə yaşayardıq?

Bu sual hərdən qulağa xoş gəlir. Ancaq saniyəlik təsəvvür etsəniz, anlayarsınız ki, fiziki qoruntusu olmayan, yəni əlini oda basanda yanma saniyəsindən xəbərdar olmayan insan ancaq ölümə yaxındır. Dərd və ağrı, sistemdəki nasazlığı hiss edib həyatda qalmağımız üçün yaradılan müdafiə signalıdır.

Mənəvi tərəfi daha dərindir. İnsanın emosional iztirabları olmasaydı, dünyadakı nəcib “empatiya”, “mərhəmət” və daxili “qəhrəmanlıq” dəyərlərinin onsuz da mənası qalmazdı. Siz başqasının qırılmış xəyallarına üzülməzdiniz, çünki xəyal qırılmasının insan ruhunu necə süzdüyündən xəbərsizsiniz. Zirvəyə çatmağın ləzzəti yox olardı. Çünki məğlubiyyətin dadı və o ağrının mövcudiyyatı olmadan qələbə, sadə bir idman statistikasından fərqlənmir.

Nəticə

Bizim bu gün həm nifrət, həm də xüsusi arzu ilə sarıldığımız reallıq, saysız-hesabsız alternativ ehtimalların böyük dənizindən yalnız quru çıxa bilmiş bir damladır.

Tarix tamam başqa bir qələmlə, çox gəddar yollarla yazıla bilərdi. Biz bura zəmanətli bir müqavilə ilə gəlməmişik.

Buna görə də reallığımız nə donuq, nə də hərəkətsizdir. Əgər bəşəriyyət azacıq da olsa dinc, məntiqli və düşünən yoldadırsa, bu qaçılmaz alın yazısı deyil; bu keçmiş əcdadlarımızın sadəcə doğru anda cəsarət etməsi, bəzən isə təmiz şans nəticəsində təhlükələrin yanından sükutla qayıtmasıdır.

Biz nə qazandığımızı yox, nələrdən ucuz qurtulduğumuzu bilsəydik, şükür etmək üçün böyük uzaqlara baxmaq məcburiyyətində qalmazdıq.